Onderzoeksproject DuSRA-VOILA: Vitaal ouder worden, hoe doe je dat?

Nederlanders leven steeds langer, maar met het klimmen der jaren komen ongemakken en ouderdomsziektes. Het ouderdomsproces verloopt niet bij iedereen gelijk. Deze verschillen in veroudering verder onderzoeken én hoe vitaal ouder worden mogelijk is, is het doel van het samenwerkingsverband ´Vitality Oriented Innovations for the Lifecourse of the Ageing society’ (VOILA) dat in 2019 van start ging. Ook de Nederlandse Vereniging voor Verouderingsonderzoek (Dutch Society for Research on Ageing: DuSRA) is hierbij aangesloten. Met negen onderzoeksinstituten en acht private partijen is DuSRA-VOILA het grootste samenwerkingsverband van verouderingsexperts in Nederland. Met leefstijlinterventies, onderzoek naar biomarkers en medicijnen willen de onderzoekers zoveel mogelijk kennis verzamelen over veroudering op persoonsniveau. Ook ligt de nadruk op manieren om vitaliteit te behouden, met name in de tweede helft van het leven.

´Onderzoek naar veroudering is hoognodig, want we weten nog te weinig over de lichamelijke achteruitgang bij individuele ouderen. En dat terwijl onderzoek van de afgelopen jaren liet zien dat veroudering van cellen en weefsels af te remmen is in tal van diersoorten´, zegt Eline Slagboom, voorzitter van DuSRA en onderzoeker bij het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). `Ondanks bekende adviezen als meer beweging en gezond eten, wil je weten wat voor ouderen de beste manier is om veroudering af te remmen, vooral bij mensen die snel lijken te verouderen en kwetsbaar worden. Er is veel verschil in de gezondheid van ouderen met dezelfde levensstijl.´ 

Er is dus behoefte aan meer kennis over persoonlijke achteruitgang, om vervolgens adviezen te kunnen geven hoe deze achteruitgang eerder te herkennen, af te remmen en te herstellen door leefstijl of medicijnen. ‘We hebben daarom onderzoek gedaan naar moleculen in bloed, ofwel biomarkers, die iets zeggen over de algemene gezondheid van oudere mensen. In VOILA onderzochten we vooral de bruikbaarheid van eiwitten (proteomics) en metabolieten (metabolomics) als biomarkerprofielen. In het metabolieten onderzoek bleken deze profielen de kans op overlijden te voorspellen. Uit levenslooponderzoek onder 44.000 mensen tussen de 18 en 109 jaar hebben we 14 metaboliet biomarkers ontdekt die samen de gezondheid van mensen weergeven en voorspellen. Deze biomarkers spelen een rol in de stofwisseling, zoals bij de opbouw en afbraak van suikers en vetten, en bij ontstekingen die ouderen in weefsels opbouwen. Uit de bloedspiegels van deze 14 metabolieten biomarkers, samengevat in één algoritme, werd een gezondheidsmeting opgesteld, MetaboHealth genoemd.’ 

Slagboom vervolgt: ‘Mensen met een ongunstige score van deze gezondheidsmeting, hebben een verhoogde kans om te overlijden binnen 5 tot 10 jaar. Zij zijn vaak klinisch nog niet in beeld, omdat ontstekingen en een ongezonde stofwisseling nog niet tot klachten hebben geleid. Maar juist deze mensen kunnen al wel baat hebben bij een preventieve aanpak. Dat kan door leefstijlinterventies, voedingssupplementen of toekomstige medicijnen, waarmee de uitslag van MetaboHealth weer gunstiger wordt, zodra de gezondheid verbetert. We willen daarom met de biomarkerprofielen in VOILA toewerken naar een persoonlijk gezondheidsadvies´, vertelt Slagboom.

‘Het doel van de gezondheidsmeting MetaboHealth is om de algemene kwetsbaarheid en het risico op multimorbiditeit van de 55-plussers weer te geven.’ Multimorbiditeit is het hebben van twee of meerdere chronische aandoeningen. MetaboHealth blijkt daarnaast ook functionele beperkingen, cognitieve achteruitgang en longontsteking te kunnen voorspellen. 
De Universiteit Leiden onderzoekt samen met andere onderzoeksinstellingen of met nieuwe meettechnieken de voorspellingen nog nauwkeuriger worden. 

Als de onderzoekers weten welk type ouderen het meest kwetsbaar zijn, kunnen ze er wat aan doen. Binnen VOILA is een leefstijlprogramma ontwikkeld, voor ouderen boven de 60 jaar die een bepaald gezondheidsrisico lopen. Slagboom: `Het gaat dan om ouderen met een verhoogde MetaboHealth uitslag, ouderen die met hulpmiddelen lopen door een beperkt loopvermogen, en ouderen die een vervanging van het kniegewricht hebben ondergaan. We willen weten of deze ouderen vitaler worden door het leefstijlprogramma. Dat bestaat ten eerste uit krachttraining in de sportschool, onder begeleiding van professionele trainers. 

Daarnaast krijgen deze ouderen eiwitpoeders, voor het opbouwen van een betere spiercapaciteit en extra vezels voor een betere darmflora. ´We hebben hiervoor gekozen omdat we weten dat ouderdom gepaard gaat met spierverlies, een veranderende darmflora en meer ontstekingen in het hele lichaam. We hopen de verbetering van vitaliteit af te meten aan hoe mensen zich voelen, aan veranderingen in de MetaboHealth en andere persoonlijke gezondheidsmetingen en biomarkerprofielen in het bloed, en aan de gezondheid van spieren en darmflora.’

De eerste resultaten tonen aan dat de MetaboHealth gezondheidsmeting verbetert door leefstijlinterventies, met name bij ouderen met een minder gunstige MetaboHealth uitslag. 

VOILA maakt de kennis die is opgedaan toegankelijk voor iedereen. In samenwerking met het Kennisinstituut Leyden Academy on Vitality and Ageing is een minicursus ontwikkeld: ´Vitaal en gezond ouder worden´. Voor studenten is er een 1-jarige internationale master Vitality and Ageing ontwikkeld, bij de Universiteit Leiden waar het VOILA onderzoek wordt besproken. Voor leerlingen van de middelbare school is een handleiding ontwikkeld voor het doen van onderzoek aan een kennisinstelling, als hulp voor het maken van een profielwerkstuk.

Slagboom sluit af met het gewenste vervolg ten behoeve van preventie van ziekten. `Op dit moment kan MetaboHealth nog niet worden ingezet in de praktijk, omdat deze meting moet worden getest in ouderen van verschillende herkomst. In de eerste studies blijkt de test in elk geval informatief voor een enkel individu. Uiteindelijk is het doel voor de bevolking natuurlijk het uitstellen en voorkomen van ziekten, zodat we langer in goede gezondheid kunnen leven. 

We willen de biomarkers kunnen meten in vingerprikjes bij gezondheidscentra, bij de huisarts, of in de kliniek. En dan het liefst voordat iemand onomkeerbare klachten krijgt, en met extra aandacht voor risicogroepen van ouderen om de vitaliteit te verbeteren. Daarvoor spreken we gemeentes, bedrijven en ook ouderen zelf. Vooruitdenken is hierbij cruciaal, om de kans van slagen te verhogen. Want goed werkende biomarkers willen we zo snel mogelijk op een betaalbare manier in de praktijk brengen. Om mensen bewust te maken van hun gezondheid in een fase waarin deze nog echt verbeterd kan worden. 

In Finland krijgt de werkende bevolking regelmatig een ‘healthcheck’, waarvan alleen de personen zelf de persoonlijke uitslag krijgen. Daarin worden ook metabolieten biomarkers gemeten. Je kunt je voorstellen dat werkgevers behoud van gezondheid willen stimuleren bij hun werknemers. Met name die boven de 50 met nog jaren dienstverband voor de boeg. Het zou zonde zijn om hier in Nederland mee te wachten. Zeker in het licht van de snel toenemende vergrijzing en het tekort aan zorgprofessionals, nu en in de komende jaren.´