Vroege opsporing door screening en bevolkingsonderzoek
Met screening en bevolkingsonderzoeken kunnen aandoeningen in een vroeg stadium worden opgespoord. Daardoor kunnen ze vaak beter worden behandeld en kan verergering worden voorkomen. Dit vergroot de kwaliteit van leven én draagt bij aan de houdbaarheid en betaalbaarheid van de zorg. We dragen hier op verschillende manieren aan bij.
Vroege opsporing van ziekten bij gezonde burger
Het deelprogramma Vroege Opsporing (onderdeel van het Preventieprogramma 2023-2026) richt zich op de vroegtijdige opsporing van ziektes, aandoeningen of risico indicatoren bij de gezonde burger. De focus ligt daarbij op optimaliseren van de huidige bevolkingsonderzoeken naar kanker en de ontwikkeling van nieuwe screeningsprogramma’s.
Vanuit het programma Zwangerschap en geboorte is er specifiek aandacht voor pre- en neonatale screening en diagnostiek. Onderzoek richt zich niet alleen op diagnostiek, maar ook op psychosociale aspecten, communicatie en toegankelijkheid en screeningscriteria.
Bevolkingsonderzoek
De overheid biedt binnen het Nationaal Programma Bevolkingsonderzoek 9 verschillende bevolkingsonderzoeken aan. Van deze screenings worden er 6 tijdens de zwangerschap of net na de geboorte aangeboden. De andere 3 zijn de bevolkingsonderzoeken naar kanker. We stimuleren onderzoek naar optimalisatie hiervan. Daarbij werken we samen met het RIVM Centrum voor Bevolkingsonderzoek, de Gezondheidsraad en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Bevolkingsonderzoek voor, tijdens of net na de geboorte
Screeningen tijdens de zwangerschap en net na de geboorte sporen eventuele complicaties, ziekten en aandoeningen en afwijkingen vroegtijdig op. Dit gaat zowel over screening tijdens de zwangerschap (prenataal) als vlak na de geboorte (neonataal). Voorbeelden zijn de 13- en 20-wekenecho voor zwangere vrouwen en de hielprikscreening bij pasgeboren baby’s. Meer informatie hierover is te vinden op de pagina Onderzoek naar neonatale en prenatale screening.
Bevolkingsonderzoeken naar kanker
In Nederland zijn er 3 bevolkingsonderzoeken naar kanker; baarmoederhalskanker, borstkanker en darmkanker. Deze onderzoeken zijn vrijwillig en gratis. De bevolkingsonderzoeken zijn bedoeld om kanker in een vroeg stadium op te sporen om zo verergering te voorkomen. Binnen het deelprogramma Vroege Opsporing wordt onderzoek gefinancierd dat zich richt op de optimalisatie van deze bevolkingsonderzoeken.
Overige screening
Er kan ook gescreend worden op andere aandoeningen, die nog niet als landelijk bevolkingsonderzoek door de overheid worden aangeboden. Denk hierbij aan coeliaki bij jonge kinderen of hart- en vaatziekten. Ook is het opslaan van genetisch materiaal in een biobank een belangrijk onderwerp van onderzoek.
Burgerparticipatie
Bij al het onderzoek rondom screening en bevolkingsonderzoek is het van belang dat onderzoeken relevant zijn voor de maatschappij en dat de doelgroepen betrokken worden. Binnen het deelprogramma Vroege Opsporing moeten burgers worden betrokken binnen de projecten. Met ‘betrekken’ bedoelen we concreet het raadplegen, advies inwinnen, samenwerken en/of laten (mee)beslissen van betrokkenen bij het opstellen van de subsidieaanvraag, het uitvoeren en het evalueren van het project. Een voorbeeld van participatie bij zwangerschap en geboorte is het betrekken van ouders bij onderzoek naar de psychosociale aspecten van de hielprikscreening.
Projecten
Bevolkingsonderzoek
Borstkanker
- DENSE-2: mammografie met contrast en verkorte MRI als aanvullende screeningsmethoden voor vrouwen van 50-75 jaar met extreem dicht borstweefsel
- Prestaties en voorkeuren in risico-gebaseerde borstkankerscreening met Kunstmatige Intelligentie
- Borstkankerscreening: naar een gepersonaliseerde en risicogebaseerde aanpak
-
- Optimale screening voor vrouwen met erfelijke borstkanker, gebaseerd op een normale screenings MRI
- Effecten en implicaties in de derde screeningsronde van de DENSE-studie voor vrouwen met extreem dicht borstweefsel
- Breast-CARE: studie naar het risico van kalkspatjes (of: calcificatie) in het borstweefsel
- Digitale tomosynthese in het landelijk bevolkingsonderzoek naar borstkanker
- Vroege detectie van erfelijke borstkanker in bloed
- Risicovisualisatie bij gepersonaliseerde borstkankerscreening
- Tomosynthese voor borstkankerscreening
- Value of information analyses als ondersteunend instrument bij het nemen van beleidsbeslissingen rond de innovatie van bevolkingsonderzoek
Baarmoederhalskanker
- Verloskundig counselingsprogramma voor betere opkomst bij baarmoederhalskankerscreening
- BIOMArkertesten om de efficiëntie en toegankelijkheid van Cervix Screening te verbeteren (CAMBIOS)
- IMAGINE: audiovisuele interventies ter ondersteuning van besluitvorming over preventieprogramma's voor baarmoederhalskanker bij Turkse en Marokkaans-Nederlandse vrouwen
-
- Bevolkingsonderzoek darmkanker met risicostratificatie
- Preventie van darmkanker bij erfelijkheid: een model-gebaseerde vergelijking van voordelen, nadelen en kosten bij risicogebaseerde surveillance
- Samenhang tussen baarmoederhalskankerscreening en HPV vaccinatie: implicaties voor communicatie en besluitvorming
- De voordelen, nadelen en kosteneffectiviteit van risicogebaseerde screening voor baarmoederhalskanker
- Verwijzing ‘op maat’ in het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker
- Voorkomen van overbehandeling bij baarmoederhalskanker
- Verbetering van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker bij gebruik van de zelfafnameset
- The FEMININE study: goed geïnformeerd kiezen voor deelname aan bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker door Turks- en Marokkaans-Nederlandse vrouwen
- Kennisdisseminatie en landelijke introductie Web-based getailorde HPV-voorlichting (VIMP)
Darmkanker
-
- Bevolkingsonderzoek darmkanker met risicostratificatie
- Preventie van darmkanker bij erfelijkheid: een model-gebaseerde vergelijking van voordelen, nadelen en kosten bij risicogebaseerde surveillance
- Het voorkomen van overdiagnostiek na coloscopie
- Het wegen van voor- en nadelen van meedoen aan bevolkingsonderzoek naar darmkanker
Overige screening
-
- Gecombineerde screening voor borst-, baarmoederhals- en darmkanker in Nederland: een gemengde methode studie om de voorkeuren van vrouwen en de haalbaarheid te beoordelen
- Screening op slokdarmkanker: is er draagvlak voor een bevolkingsonderzoek onder professionals en de algemene bevolking?
- Burgers in staat stellen om verantwoord gebruik te maken van genetische testen die rechtstreeks aan de consument geleverd worden (ERUDIGIT)
- iSCREEN: online door verpleegkundige ondersteunde oogscreening in de thuiszorg: implementatiestudie en economische evaluatie, vanuit individueel, gezondheidszorg- en sociaal-politiek perspectief
- PATCH-AF: gepersonaliseerde aanpak met draagbare technologie voor vroege detectie van atriumfibrilleren
- Bloedtest voor vroege opsporing van alvleesklierkanker
- Nieuwe DNA-test voor screening van HLA-DQ2 en DQ8 ter verbetering van vroege coeliakie diagnose in Nederlandse Preventie Jeugdgezondheidszorgcentra
- Risicogebaseerde screening naar chronische nierziekten
- Plusoptix: net zo effectief als het standaard oogonderzoek in de JGZ?
- Opname en effectiviteit van een programma voor het verminderen van het risico op dementie bij nakomelingen van mensen van middelbare leeftijd die dement zijn als gevolg van de ziekte van Alzheimer of vasculaire dementie: een routekaart naar gezond ouder worden
- Implementeren van de SPARK in de preventieve jeugdgezondheidszorg: langere termijn uitkomsten en kosteneffectiviteit
Communicatie en toegankelijkheid
-
- Waarom risicogebaseerde kankerscreening? Acceptatie en passende communicatie.
- Strategieën voor het beter bereiken en betrekken van mannen bij het bevolkingsonderzoek darmkanker
- mHealth voor beslisondersteuning in vroege opsporing van kanker op de Nederlands-Caribische eilanden
- Screening the neighbourhoods (STN): actieonderzoek ter bevordering van geïnformeerde besluitvorming over borst- en baarmoederhalskankerscreening bij vrouwen met een lage sociaaleconomische status en migratieachtergrond
- Informeren en ondersteunen van moeilijk bereikbare bevolkingsgroepen uit onderbediende groepen bij de besluitvorming over kankerscreening
- Een nieuwe maat voor geïnformeerde keuze bij kankerscreening
- Implementatie van keuze-ondersteunende tools rond PSA screening.
- Acceptatie van gedigitaliseerde communicatie met cliënten m.b.t. de 3 bevolkingsonderzoeken naar kanker
Community-aanpak bij bevolkingsonderzoek
Vrouwen in kwetsbare omstandigheden nemen minder vaak deel aan bevolkingsonderzoeken voor borst- en baarmoederhalskanker. 'Screening the Neighbourhoods' ondersteunt deze vrouwen bij het maken van een geïnformeerde keuze. Lees de interviews met vrijwilligers en de projectleider.
