Blog 8: Hoe worden wetenschappelijke onderzoeksresultaten gedeeld en gecontroleerd?

Voordat we ingaan op peer review en preprints, is het goed om te weten dat er verschillende soorten wetenschappelijke artikelen bestaan. Ze beantwoorden niet allemaal dezelfde soort onderzoeksvraag.

• Origineel onderzoeksartikel: hierin beschrijven onderzoekers een nieuw onderzoek. Ze leggen uit wat ze hebben onderzocht, hoe ze dat hebben gedaan en welke resultaten ze hebben gevonden.
• Casestudie: hierin beschrijven onderzoekers bijvoorbeeld uitgebreid de klachten, behandeling of het ziekteverloop van één patiënt of een klein aantal patiënten. Dit kan nieuwe aanwijzingen opleveren, maar de bevindingen gelden niet automatisch voor andere patiënten.
• Literatuurreview: hierin geven onderzoekers een overzicht van wat eerdere onderzoeken over een bepaald onderwerp hebben gevonden.
• Systematische review: hierin zoeken en beoordelen onderzoekers bestaande studies over een specifieke onderzoeksvraag volgens een vooraf vastgestelde methode. Zo proberen zij een zo volledig en zorgvuldig mogelijk overzicht te krijgen van de beschikbare kennis.
• Meta-analyse: soms kunnen onderzoekers de resultaten van verschillende studies statistisch samenvoegen. Daarmee kunnen zij een beter beeld krijgen van wat die onderzoeken gezamenlijk laten zien.
• Daarnaast bestaan er kortere publicatievormen, zoals een letter, waarin onderzoekers bijvoorbeeld reageren op eerder gepubliceerd onderzoek of kort nieuwe bevindingen bespreken.

Resultaten van verschillende onderzoeken kunnen op verschillende manieren worden gedeeld. Binnen de wetenschap zijn ‘peer review’ en ‘preprint’ de meest gangbare manieren om nieuwe resultaten te delen. Hoewel ze beiden bedoeld zijn om kennis te verspreiden, verschillen ze bijv. in de snelheid van publicatie, wetenschappelijke controle en toegankelijkheid.

Voordat een wetenschappelijk artikel in een wetenschappelijk tijdschrift wordt gepubliceerd, wordt het meestal beoordeeld door andere deskundigen uit hetzelfde vakgebied. Dit noemen we peer review. De deskundigen die het artikel beoordelen, heten peer reviewers.

Zij kijken kritisch naar het onderzoek. Past de gebruikte methode bij de onderzoeksvraag? Zijn de gegevens op de juiste manier verwerkt? Worden de conclusies voldoende ondersteund door de resultaten? En zijn er problemen of fouten die de onderzoekers over het hoofd hebben gezien?

De reviewers geven vervolgens advies aan het wetenschappelijke tijdschrift. Een artikel kan worden geaccepteerd, moet soms eerst worden aangepast of kan worden afgewezen. Als reviewers opmerkingen hebben, krijgen de onderzoekers meestal de kans om daarop te reageren en het artikel aan te passen. Soms gaat het om kleine verbeteringen, maar soms zijn grotere aanpassingen of aanvullende analyses nodig.

Dit proces kan maanden duren en soms zelfs langer dan een jaar. Daardoor kan het ook enige tijd duren voordat onderzoeksresultaten breed beschikbaar komen voor het publiek. Bij veel artikelen kun je zien wanneer het tijdschrift het artikel heeft ontvangen en wanneer het uiteindelijk is geaccepteerd. Een korte of lange doorlooptijd zegt op zichzelf niets over de kwaliteit van het onderzoek.

Peer review voegt dus een extra wetenschappelijke controle toe voordat een artikel wordt gepubliceerd. Maar ook reviewers kunnen fouten missen. Een peer reviewed artikel is daarom niet automatisch foutloos en ook na publicatie blijft wetenschappelijke controle belangrijk.

Transparantie helpt daarbij. Onderzoekers beschrijven daarbij zo duidelijk mogelijk hoe zij hun onderzoek hebben uitgevoerd en hoe zij tot hun resultaten zijn gekomen. Onderzoeksgegevens kunnen vanwege bijvoorbeeld privacy niet altijd volledig openbaar worden gemaakt.

Onderzoekers proberen daarom zoveel mogelijk informatie over hun onderzoek beschikbaar te maken, zodat anderen kunnen begrijpen hoe het onderzoek is uitgevoerd en de resultaten kunnen controleren. Daarbij volgen zij vaak afspraken om gegevens zo goed mogelijk vindbaar, toegankelijk, uitwisselbaar en herbruikbaar te maken (de zogenaamde FAIR-principes). Zo kunnen andere onderzoekers het onderzoek blijven beoordelen en waar mogelijk analyses herhalen.

Soms willen onderzoekers hun resultaten al delen voordat zij het proces van peer review gaan doorlopen. Bijvoorbeeld omdat er veel belangstelling is voor een onderwerp of omdat zij andere onderzoekers al vroeg willen laten meekijken. Zij kunnen hun artikel dan als preprint online plaatsen.

Een preprint heeft nog geen volledige peer review voor publicatie doorlopen. Andere deskundigen hebben het onderzoek dus nog niet op dezelfde manier beoordeeld als bij een artikel dat na peer review in een wetenschappelijk tijdschrift verschijnt. Er kunnen nog fouten worden ontdekt of vragen bestaan over bijvoorbeeld de methode, analyses of conclusies. Op basis van feedback kan een preprint later worden aangepast.

Dat is belangrijk om te weten wanneer je nieuws over ME/CVS volgt. Een preprint kan interessante nieuwe resultaten bevatten en geeft snel inzicht in nieuw onderzoek. Maar vooral bij opvallende bevindingen is het verstandig om voorzichtig te zijn met de conclusies en te kijken of vervolgonderzoek de resultaten bevestigt.

Het verschil tussen een preprint en een peer reviewed artikel is het moment waarop resultaten worden gedeeld en hoeveel controle ze op dat moment hebben doorlopen.

• Peer reviewed artikel: andere deskundigen hebben het artikel vóór publicatie beoordeeld. Naar aanleiding daarvan kan het artikel zijn aangepast wat de betrouwbaarheid en kwaliteit van het artikel verhoogt. Daarentegen is het geen garantie dat er geen fouten of onzekerheden meer in het onderzoek zitten
• Preprint: het artikel en de resultaten zijn sneller beschikbaar, maar heeft nog geen volledige peer review doorlopen. De inhoud en conclusies kunnen na feedback of peer review nog worden aangepast.

Peer review is dus één van de manieren waarop wetenschappelijk onderzoek wordt gecontroleerd. Maar om een onderzoeksresultaat goed te beoordelen, is meer nodig. Ook het soort onderzoek, de gebruikte methode, het aantal deelnemers, mogelijke vertekening en de vraag of andere onderzoeken vergelijkbare resultaten vinden, spelen een rol.