‘Implementeren is teamsport’

De zaal van het Philips Stadion in Eindhoven zat vol. Maar liefst honderd deelnemers waren afgekomen op het symposium van het landelijke Implementatienetwerk Sport en Bewegen dat toepasselijk in de PSV-thuishaven plaatsvond. Op het programma stonden lezingen, workshops

en een fysieke activiteit. Centraal stond het delen van kennis en leren over het implementeren van beweeg- en sportinterventies. ‘Er zijn prachtige projecten, programma’s en interventies om mensen in beweging te krijgen en sporters nog beter te laten presteren,’ vertelde Femke van Nassau, senior onderzoeker bij de afdeling Public and Occupational Health aan het Amsterdam UMC én facilitator van het Implementatienetwerk Sport en Bewegen. ‘Maar dan volgt de stap van het invoeren van die mooie plannen in de praktijk en zorgen dat goede programma’s ook blijven bestaan, waardoor Nederland gezonder, sportiever en succesvoller is. Dat is niet gemakkelijk. Er is veel frustratie over het feit dat zoveel pareltjes in de kast liggen te verstoffen. Dat stof blazen we er af om al die goede interventies te laten bloeien’, zegt Van Nassau.

Het Implementatienetwerk Sport en Bewegen werd in juni 2021 met subsidie van ZonMw opgezet met als hoofddoel om implementatiedeskundigen op te leiden. Zestien onderzoekers kregen de kans om zich aan de hand van een eigen casus te scholen. Het netwerk kwam afgelopen jaar elke maand bijeen om kennis en kunde uit te wisselen over hoe je een project het beste kunt implementeren en om elkaar te helpen. ‘Na één jaar hebben de leden van het netwerk ieder een gereedschapskist gevuld met tools voor de eigen casussen en voor hun organisatie’, vertelt Van Nassau. ‘Maar met zestien mensen de wereld veranderen is moeilijk. Als netwerk zijn we er klaar voor om ons te presenteren, onze kennis en ervaringen te delen en anderen te inspireren. Het symposium is een mijlpaal voor ons. We hopen dat het netwerk groter wordt.’ Van Nassau is verheugd over de interesse en het gevarieerde publiek. Terwijl het netwerk zelf vooral bestaat uit onderzoekers werkzaam bij kennisinstituten, komt de helft van de symposiumdeelnemers uit de praktijk. ‘Ik denk dat veel mensen iets willen doen met implementeren, maar niet weten hoe dat moet. Precies zoals veel leden van het netwerk ervoor stonden toen we begonnen. Intussen hebben we ontzettend veel van elkaar geleerd.’ 

Erwin Ista is universitair hoofddocent verplegingswetenschappen en implementatiewetenschap aan het Erasmus MC. Tijdens het  symposium gaf hij als keynote speaker een presentatie over implementatiestrategieën, die hij omschreef als ‘een geheel van doelgerichte samenhangende activiteiten’ die ervoor zorgen dat een interventie in de praktijk wordt gebracht. Hij wees erop dat vaak te gemakkelijk wordt gedacht over implementeren, ook bijvoorbeeld bij een protocol in de zorg. ‘Maar dan lukken dingen niet’, aldus Ista. Het gaat in feite altijd om gedragsverandering. ‘Je moet de bal de berg op rollen, het gaat er dan om hoe je dat doet’, zei Ista. ‘Een goede implementatiestrategie is de sleutel tot succes. Maar wat de beste strategie is, daar is helaas geen gouden antwoord voor, want elke situatie is anders’, stelde hij. Het is belangrijk om stil te staan bij de vele aspecten bij het implementeren van sport- en beweeginterventies. Ista ging in op bevorderende en belemmerende factoren: is de innovatie complex of eenvoudig, wie zijn de stakeholders en werken ze mee, zijn de gebruikers gemotiveerd, waar zit de weerstand, moeten er aanpassingen in de structuur komen, zoals nieuwe technologie, en wat is de gamechanger? Ista haalde het voorbeeld aan van weerstand bij valpreventieprojecten, waarbij ouderen hun huis liever niet aanpassen, ‘want het kleedje op de vloer is zo mooi, en ze hebben het gekregen van de kinderen.’ Er zijn veel verschillende implementatiestrategieën, maar toch kiezen organisaties vaak simpelweg voor educatie, scholing en een folder. ‘Het hoort er bij, maar een andere strategie kan fundamenteler zijn.’ Als er bijvoorbeeld geen draagvlak is, zou de organisatie de strategie daarop moeten richten en dan werkt een folder niet. In sommige gevallen kan het beter werken om rolmodellen en informele leiders in te zetten. ‘Laat ze voorop lopen om de aantrekkelijke kanten van een interventie te laten zien. Als je je strategie goed kiest, kun je prachtige resultaten boeken.’

Dorine Collard is als deelnemer enthousiast over het symposium. Ze werkt als onderzoeker bij het

Mulier Instituut, waar ze samen met haar collega Kirsten Gutter implementatieonderzoek doet naar de samenwerking tussen zorg- en sportprofessionals. ‘Bewegen Op Recept’ is één van de interventies waarbij ze onderzoek doen naar belemmeringen en succesfactoren voor implementatie en implementatiestrategieën. Bij ‘Bewegen Op Recept’ bespreken huisartsen of praktijkondersteuners samen met inactieve clienten, vaak met een chronische aandoening, de mogelijkheden om verantwoord meer te bewegen, waarna zij worden verwezen naar een sportprofessional die hen daarbij helpt. ‘Als onderzoekers bekijken we hoe de professionals in het zorg- en het sportdomein beter kunnen samenwerken. Nu weten huisartsen bijvoorbeeld vaak niet eens naar wie ze hun cliënten kunnen doorsturen’, legt Collard uit. Ze werd geïnspireerd door de verschillende presentaties op het symposium. ‘Ik heb nu scherper dat we huisartsen en sportprofessionals kunnen helpen met goede implementatiestrategieën. Ook realiseer ik me dat hiervoor de bevorderende en belemmerende factoren voor implementatie helder moeten zijn en dat het nodig is een goed overzicht te hebben van betrokken stakeholders. Deze stakeholders kunnen een implementatie breken of succesvol maken.’  Collard wijst erop dat veranderen altijd een uitdaging is. ‘Implementeren van nieuwe dingen heeft tijd en ruimte nodig, maar vaak geven we ons die ruimte niet. Mijn tip is: doe dat vooral wel.’

Een andere deelnemer vertelde dat het symposium een eyeopener is. Hij leidt een stichting die een project wil uitrollen om de motorische vaardigheden van kinderen van 5-14 jaar te verbeteren. ‘Ik zag dat kinderen uit armere gezinnen weinig kunnen sporten en bewegen. Maar ik word geconfronteerd met beleidsmedewerkers die het probleem niet zien, en de oplossing al helemaal niet’, aldus de deelnemer. Tijdens het symposium begreep hij dat implementeren vrijwel altijd moeilijk is. ‘Het is fijn van anderen te horen dat ook zij met veel aspecten worstelen en er geen pasklaar antwoord is. Implementeren is balanceren’, stelde hij. ‘Waar ik misschien het meest verrast over ben, is dat er zoveel boeken over implementeren zijn.’ Ook wees hij op de open sfeer. ‘Ik heb al zo’n zes mensen gesproken. Dit mag vaker worden georganiseerd. Het is heel erg spijker op de kop.’ 

Arnoud Greidanus is voormalig Olympisch roeier en nu projectleider en wetenschappelijk onderzoeker bij de TU Delft. Als lid van het Implementatienetwerk bracht hij als casus een innovatief roeiblad in. Een collega-wetenschapper is daar 2,5 jaar geleden op gepromoveerd. Een kleine aanpassing in het roeiblad zorgt ervoor dat roeiers en boot sneller gaan. ‘Maar implementeren van het roeiblad is nog een hele toer. Er spelen zoveel factoren mee’, vertelde Greidanus. Bij het Implementatienetwerk leerde hij te kijken naar: wat is het doel, wat zijn de belemmerende factoren en hoe kun je die wegnemen, welke partijen heb je nodig (roeiers, roeibond, 3 bedrijf) en hoe kun je hen overtuigen. ‘In het netwerk leerde ik van andere deelnemers een plan te maken met behapbare stappen. Dat geeft houvast.’ Greidanus heeft een goede uitgangspositie om mensen te overtuigen. ‘Ik ken de taal van toproeiers, de wetenschap en de roeibond. Ik probeer een brug te slaan.’ Bij het netwerk leerde hij afspraken te maken, vragen te stellen en moeilijke onderwerpen te bespreken. ‘Ik kreeg handvatten om de kans op succes te vergroten.’ Inmiddels is er een prototype van het roeiblad ontwikkeld. ‘De roeiers zijn super enthousiast,’ vertelde Greidanus. De roeibond betaalt een embedded scientist om data te verzamelen. ‘Het doel komt steeds dichterbij.’ 

‘Ik ben er trots op hoe we als netwerk in zo’n korte tijd zijn gegroeid’, zegt Sanne Gerards, lid van het implementatienetwerk en universitair docent gezondheidsbevordering aan Maastricht University. Zij participeerde in het netwerk met de casus SuperFIT, een aanpak die gericht is op een gezonde leefstijl bij peuters: meer bewegen, gezonder eten met verschillende groenten en fruitsoorten, en water drinken. ‘Ik ben als actiebegeleidende onderzoeker betrokken bij dit project, waarbij we gedrag willen veranderen. We zijn gewend om gewoon met projecten te starten. Maar het is belangrijk om een plan te hebben,’ benadrukt ook Gerards. Ook benadrukt ze het belang van samenwerking tussen onderzoekers en de praktijkorganisaties. ‘Vaak zijn het gescheiden werelden. Als academici zijn we vooral theoretisch georiënteerd en daardoor zitten we vaak in een ivoren toren. Tegelijkertijd zien we dat praktijkorganisaties vaak té praktisch georiënteerd zijn in hun keuzes. Maar als je succesvol een nieuwe aanpak wilt implementeren, kun je niet zonder elkaar.’ Of zoals Femke van Nassau het zegt: ‘Implementeren is teamsport. Iedereen is nodig om de goal te scoren en de wedstrijd te winnen.’