Landelijke SROI Kunst en cultuur in de Langdurige zorg en ondersteuning gestart

Wat brengt de inzet van kunst en cultuur in de langdurige zorg?
Verschillende reviews en kennissyntheses hebben laten zien dat het actief beoefenen van kunst en cultuur positief bijdraagt aan de kwaliteit van leven van ouderen. De duurzame inzet van kunst en cultuur in de langdurige zorg en ondersteuning is echter nog niet vanzelfsprekend. Daarom is het belangrijk om de economische én maatschappelijke waarde van kunstprojecten in de zorg en ondersteuning inzichtelijk te maken. Om dit inzicht te krijgen is de uitvoering van een landelijke SROI (Social Return on Investment) gestart.

Aanleiding landelijke SROI

In 2022/2023 is vanuit het ZonMw-programma Kunst en cultuur in de Langdurige zorg en ondersteuning een opdracht verleend aan VitaValley voor de uitvoering van een landelijke SROI-verkenning. In vervolg op de bevindingen van het Kunst in de zorg-onderzoek gaf deze verkenning een inkijk in de maatschappelijke inbreng en opbrengsten, de economische waarde en de mate van betrokkenheid van de deelnemende partijen. De bij de studie en verkenning betrokken kunst- en cultuurinitiatieven gaven na afloop van de verkenning aan graag onderdeel te willen zijn van een vervolg.

Daarop besloten ZonMw en het Lang Leve Kunst Fonds samen een vervolgopdracht te verlenen voor de uitvoering van de landelijke SROI-analyse. Met deze SROI-analyse wordt door middel van Quick scans en interviews de economische en maatschappelijke waarde van kunst en cultuur in de langdurige zorg en ondersteuning in kaart gebracht. 

Het Lang Leve Kunst Fonds is in 2021 opgericht door Fonds Sluyterman van Loo en RCOAK, met als doel om  actieve kunstbeoefening van ouderen te stimuleren. Meedoen aan cultuur geeft ouderen zin en plezier in het leven én heeft een positief effect op de gezondheid. Daarom betaalt het Lang Leve Kunst Fonds mee aan initiatieven voor ouderen die kunst beoefenen. Denk hierbij aan het samen maken van muziek en theater, dansen of workshops fotografie, schilderen of tekenen. Ook biedt het fonds een ontwikkelprogramma, waarin 15 organisaties hun activiteiten kunnen uitbreiden en opschalen. Ze verspreiden zo succesvolle formats door Nederland, zodat nog meer ouderen mee kunnen doen aan cultuur.  

Kick-off bijeenkomst landelijke SROI

Bij de uitvoering van de landelijke SROI zijn zes organisaties betrokken: het Participatiekoor, Amphion, Cordaan, Vitalis, Fit-ART en het Kunstmuseum. Op 31 januari 2024 kwamen zij samen in Utrecht voor de kick-off van de landelijke SROI.

Crétien van Campen, voorzitter van de ZonMw-programmacommissie van Kunst en cultuur in de Langdurige zorg en ondersteuning, opent de bijeenkomst. “We spreken binnen dit programma vaak over believers en non-believers. De believers zijn enthousiast en overtuigd van het nut en de noodzaak van de inzet van kunst en cultuur in de zorg. Deze organisaties werken vaak al samen met een kunst- en cultuurorganisatie én proberen een systeemverandering teweeg te brengen. De non-believers worstelen nog met vragen over de opbrengsten en het creëren van draagvlak.” Van Campen benadrukt dat de groep mensen die landelijk gezien positief is over de werking van kunst en cultuur helaas kleiner is dan de groep mensen die het nut van de werking van kunst en cultuur niet inziet. Daarom is er bewijs nodig waarmee de waarde van kunst en cultuur in de zorg aangetoond kan worden.

Afbeelding
Er zijn believers en non-believers. {…} We hebben bewijzen nodig om de non-believers te overtuigen van de waarde van kunst en cultuur in de langdurige zorg
Crétien van Campen
voorzitter programmacommissie Kunst en Cultuur

Pim Ketelaar, directeur-bestuurder van VitaValley blikt kort terug op de SROI-verkenning die in 2022/2023 werd uitgevoerd en hoe de uitkomsten hiervan hebben geleid tot de beslissing om de Landelijke SROI uit te voeren. Hij heeft een bijzondere vraag voor de deelnemers: “Kunnen jullie één woord delen wat jullie gevoel rondom deze SROI-analyse nu, op dit moment omschrijft?” Enkele antwoorden op deze vraag: ‘Eindelijk’ ‘nieuwsgierig’ en ‘resultaat’. 

Deelnemers landelijke SROI-analyse

Wie zijn de deelnemende organisaties? Met welk initiatief nemen zij deel aan de SROI en welke impact genereren zij hiermee? 

Amphion Cultuurbedrijf bijt het spits af. Zij nemen deel met het initiatief ‘Kunst door de Brievenbus’, waarbij deelnemers om de week een kaart door de brievenbus krijgen met hierop een creatieve opdracht. ‘Kunst door de Brievenbus’ startte in coronatijd, maar heeft ook nu nog een grote toegevoegde waarde. Er zijn deelnemers die de deur niet uit willen of kunnen, en de drempel om tóch creatief bezig te zijn wordt door dit initiatief lager.

Zorgorganisatie Cordaan doet mee met hun initiatief ‘Ambulant Kunstteam’, speciaal voor ouderen die (nog) niet in aanmerking komen voor dagbesteding, maar wel thuis kunst willen beoefenen. Zij worden 1-op-1 gekoppeld aan een kunstenaar en werken samen aan een vraag, wens of idee dat is ingebracht door de oudere zelf. Projectleider Madelon van Riel: “Er was een meneer bij wie niemand achter de voordeur mocht komen. De kunstenaar mocht wél naar binnen. Hij heeft deze meneer in kleine stapjes geholpen met zijn thuissituatie”.

De ‘Zomerschool’ van het Kunstmuseum Den Haag is een format waarbij kunst kijken en ervaren is gekoppeld aan zelf kunst maken. Ze richten zich hierbij op Haagse ouderen die wel wat extra gezelschap kunnen gebruiken of het museum door praktische en/of financiële redenen niet (meer) eenvoudig zelf kunnen bezoeken. In samenwerking met Haagse (zorg)partners nodigen zij de ouderen uit voor verschillende creatieve bijeenkomsten. “De deelnemers van een groep leren elkaar kennen en delen emoties bij het zien van kunst. Er ontstaan echt vriendschappen”, aldus programmacoördinator Jolanda van Zijl.

‘Doe je nog mee? Natuurlijk! Waarom niet?’ Dit is het uitgangspunt van het Participatiekoor. Het zijn gewone koren, waarbij een deel van de koorleden dementie heeft. Er wordt gezorgd dat iedereen mee kan doen, door bijvoorbeeld vervoer te regelen of bepaalde stukken aan te wijzen in de muziekboeken. Het Participatiekoor werkt samen met de Vrije Universiteit, waar onderzoek wordt gedaan naar de werkzame elementen en effecten op de deelnemers.

Ook Fit-ART levert een bijdrage aan de SROI-analyse. Hun streven: “Leven toevoegen aan de dagen, in plaats van dagen aan het leven!” Door een verscheidenheid aan projecten te organiseren waarin wordt samengewerkt met professionele kunstenaars, zíen zijn dat de deelnemers zich erkent voelen. Ze worden weer zelfredzamer, zien dat ze nog steeds ‘iets te willen’ hebben en versterken hun sociale netwerk.

De zesde organisatie die deelneemt aan de SROI-analyse is Vitalis. Bij hen staat de ‘kunst van het ouder worden’ centraal. En niet voor niets: “kunst en cultuur raken en verbinden mensen. Ze hebben een positieve invloed op het leven én op het samen beleven.”

Plan van aanpak: hoe wordt deze SROI-analyse uitgevoerd?

Nadat de deelnemende initiatieven zich hebben voorgesteld wordt de uitvoer van de landelijke SROI-analyse besproken. Pim Ketelaar licht de planning toe: na de startgesprekken tussen VitaValley en de deelnemende organisaties wordt er per organisatie een Quick Scan-analyse uitgevoerd. In workshops worden de 9 stappen van de SROI-methodiek doorlopen, zoals hieronder in de afbeelding te zien. De deelnemende kunstinitiatieven nodigen op hun beurt ook ándere betrokken partijen uit om bij de workshop aanwezig te zijn, zoals bijvoorbeeld de gemeente, een zorgverzekeraar, kunstenaars en/of mantelzorgers. Zo leveren de Quick Scans een helder beeld op van wie moeten worden betrokken, hoe veranderingen kunnen worden doorgevoerd en wat er moet gebeuren om kunst en cultuur in de langdurige zorg en ondersteuning duurzaam te financieren. Naast de workshops interviewt VitaValley 8 andere belanghebbenden en opinieleiders, zoals het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Actiz en ouderenbonden. De Quick Scans en interviews vormen voor VitaValley de basis voor de landelijke SROI-analyse.

Afbeelding
Visualisatie van de 9 stappen van de SROI-methode

SROI-methodiek. Bron: VitaValley

Community of practice (CoP)

Naast het uitvoeren van de SROI-analyse is ook het oprichten en begeleiden van een community of practice (CoP) onderdeel van de opdracht vanuit ZonMw. De CoP is een ontwikkelnetwerk dat zich richt op een duurzame inzet van kunst en cultuur in de langdurige zorg en ondersteuning, door naar verandering op systeemniveau te streven. Daarnaast zal de CoP als bron van kennis en inspiratie dienen voor mensen die óók aan de slag willen met activiteiten gericht op kunst en cultuur in de zorg.

Let's go!

Terug naar de bijeenkomst. Deze wordt afgesloten met dezelfde vraag als werd begonnen: welk woord geeft jouw gevoel over de SROI-analyse nu, na afloop van de kick-off, het beste weer? De antwoorden zijn veelbelovend: ‘positief’, ‘nieuwsgierig’, ‘kansen’. Erik Swiers van het Participatiekoor vat de enthousiaste sfeer goed samen: ‘LET’S GO!’