Slotbijeenkomst ADMD: gemeenten aan de slag voor mensen met dementie

30 januari 2023, Pakhuis De Zwijger, Amsterdam
Wat zijn de projectresultaten en ervaringen van de 23 gemeenten die hebben meegedaan aan het ZonMw-programma 'Versterking aanbod dagactiviteiten voor thuiswonende mensen met dementie' (ADMD)? Tijdens deze bijeenkomst kwamen projectleiders en overige betrokkenen bij elkaar om hun opbrengsten te presenteren en elkaar zo te inspireren en te motiveren.

In de middag konden anderen online aansluiten bij een tafelgesprek over vragen als hoe je dagactiviteiten faciliteert en wat daarbij wel en niet werkt. En hoe zorg je ervoor dat een dagactiviteit blijft bestaan? Tijdens de bijeenkomst is ook de herziene en verder uitgebreide editie van de ‘Inspiratiewijzer dagactiviteiten voor mensen met dementie’ gelanceerd. Hieronder een impressie van de dag. 

Opening Madelon Bax en Inge Diepman: ‘Samenwerken is de belangrijkste succesfactor’

Afbeelding
Visualisatie ADMD slotbijeenkomst 1

De doelstelling van de Nationale Dementiestrategie is ambitieus: in 2030 heeft 80% van de thuiswonende mensen met dementie toegang tot een passend aanbod dat aansluit op hun wensen en behoeften. Het ZonMw-programma ADMD heeft samen met partners als Alzheimer Nederland en Movisie 23 gemeenten intensief ondersteund om dit op lokaal niveau op de rails te zetten. De start van zo’n proces: een gedegen peiling naar wensen en behoeften en een inventarisatie van wat er al is.

Dagvoorzitter Inge Diepman krijgt het aanwezige publiek bijna niet meer stil na haar opdracht even kennis te maken met iemand die je nog niet eerder hebt ontmoet. Een goed teken, want uitwisseling van ervaringen en elkaar inspireren is een van de doelen van de dag. De slotbijeenkomst had net zo goed ‘startbijeenkomst’ kunnen heten, en wel van een intensieve samenwerking van gemeenten. Alle aanwezigen willen werk maken van betekenisvolle dagactiviteiten voor thuiswonende mensen met dementie en hun naasten. Diepman stelt vast dat de deelnemers piketpaaltjes slaan op hun weg naar wat er allemaal nog te doen is. Programmamanager Madelon Bax (ZonMw): ‘Er is veel bereikt, maar er ligt zeker nog het nodige werk.’

Samenwerken en verbinden

Dat geldt voor de 23 gemeenten die een ZonMw-project hebben gedaan én de 34 gemeenten die vanuit een decentralisatie-uitkering van het ministerie van VWS al eerder middelen ontvingen om hun aanbod te versterken. ZonMw en haar partners hopen dat alle ervaringen ook andere gemeenten zullen inspireren aan de slag te gaan. Wat is voor Bax een opvallende uitkomst van het programma? ‘Het belangrijkste is wel dat dit niet kan zonder een intensieve samenwerking op lokaal niveau. Je kunt het als gemeente niet alleen. Een andere cruciale ervaring: er is vaak al heel veel op lokaal niveau. Als je dat goed met elkaar verbindt, kun je samen vertrekken vanuit wat je al hebt. Je hoeft als gemeente lang niet altijd iets nieuws te verzinnen. Dus: ga aan de slag, bel of mail elkaar en zet zo samen de volgende stap.’

Afbeelding
Madelon Bax en Inge Diepman tijdens slotbijeenkomst ADMD
Madelon Bax en Inge Diepman

Flitspresentaties en uitwisseling: ‘Het proces is minstens zo belangrijk als het resultaat’

Afbeelding
ADMD visualisatie 2 slotbijeenkomst

In het ochtendprogramma is veel tijd ingeruimd voor korte presentaties door elke deelnemende gemeente, gevolgd door onderlinge uitwisseling. Wat hebben de projecten opgeleverd? Welke lessen en ervaringen zijn interessant om te delen? De sfeer is levendig, met een duidelijk voelbare gretigheid om van elkaar te leren. Een impressie vanuit de twee rondes in de subgroepen.

De ervaring van Cristien Bajema, projectleider in Leeuwarden, is misschien wel tekenend voor het enthousiasme in veel gemeenten: ‘Ik moest vaker op de rem dan dat ik iets moest aanzwengelen.’ Leeuwarden heeft veel opgestoken van het ZonMw-project, vooral ook door de opdracht een regiobeeld te maken. Een koppeling met Vektis-cijfers leverde de gemeente gedetailleerde kennis op over de wijkspreiding van mensen met dementie en hun naasten. Belangrijk voor een gericht en passend lokaal beleid.

Gewone dingen

In Groningen bleek de focus van het bestaande sociaal beleid aanvankelijk een obstakel. Ouderen waren nog niet echt in beeld; de nadruk lag op jeugdbeleid. Mede door het ADMD-project is er nu meer oog voor de behoeften van ouderen. Bijvoorbeeld door de inzet om mensen met dementie in de beginfase te ondersteunen hun gewone dingen te kunnen blijven doen. Mattie Oostra: ‘Daarbij willen we – als volgende stap – ook het verenigingsleven betrekken.’

Maatwerk dichtbij

Hoe gaat het in kleinere plattelandsgemeenten? Wijchen en Druten werken samen en zelfs op deze betrekkelijk kleine schaal kunnen de verschillen groot zijn. Margreet Muurmans: ‘We hebben persona’s ontwikkeld om beter invoelbaar te maken hoe mensen keuzes maken. Een ervan heet Annie, een traditionele vrouw die het lastig vindt te zeggen wat ze wil. Die groep is bij ons best groot.’ Opvallend was dat veel mensen uit de kleine kern Afferden hoofdplaats Druten al ‘te ver’ vonden. Dat onderstreept het belang om maatwerk te bieden, met ontmoetingsmogelijkheden dichtbij.

Alleen in een groot huis

De Bilt ontdekte dat er al veel aanbod is, maar dat burgers vaak niet weten wat er aan ontmoeting mogelijk is. Een goede sociale kaart is dus onmisbaar om te ontsluiten wat er al is. De groep hoogopgeleide ouderen uit de rijkere wijken verdienen bijzondere aandacht, vertelt beleidsmedewerker Tim Wolters. ‘Zij lijken misschien minder behoefte aan ondersteuning te hebben, maar veel van deze ouderen zitten ook maar alleen in dat veel te grote huis.’ Financiële zelfredzaamheid betekent volgens Wolters niet per se dat iemand er vanzelf uitkomt als de gezondheid minder wordt.

Al doende veranderen

Het is een willekeurige selectie uit veel meer lessen en ervaringen uit het ochtendprogramma. Opvallend vaak vinden gemeenten het lastig mensen met een migratieachtergrond te bereiken. Een tip: werk met sleutelfiguren. Ook veel genoemd zijn vervoersproblemen. Die kunnen mensen met dementie belemmeren naar dagactiviteiten te gaan. Nog een breed gedeelde les: het proces van samen aan een project werken was bijna belangrijker dan de resultaten. Netwerken zijn verbreed, samenwerkingsrelaties verdiept, het thema is geagendeerd. Gewoon dóén dus. Bijvoorbeeld via actieonderzoek, zoals Hilversum en Wijdemeren dit presenteerden. Dat levert niet alleen kennis op, je werkt al doende – in ‘leerteams’ – aan concrete veranderingen. Samen met de mensen om wie het gaat. Zo ontstaat bijna als vanzelf een passend aanbod.

Afbeelding
Tekenaar Annette de Vries slotbijeenkomst ADMD
Afbeelding
Tekenaar Annette de Vries tekent tijdens slotbijeenkomst ADMD
Afbeelding
ADMD slotbijeenkomst groep 3_2
Afbeelding
Slotbijeenkomst groep 3

Deelnemers aan het woord

Afbeelding
ADMD visualisatie 3 slotbijeenkomst
1 / 4

‘In Raalte hebben we het regiobeeld samen met GGD IJsselland gemaakt. Op basis daarvan is een plan van aanpak geschreven. Ik merk hier dat iedereen eenzelfde beweging maakt om te anticiperen op wat er op gemeenten afkomt. Activiteiten voor mensen met dementie moeten aansluiten bij wat iemand voorheen al graag deed. Je hoeft dus ook niet per se nieuwe dingen op te tuigen. Voor een volgende stap is prioriteren belangrijk: hoe kom je met de beschikbare mensen én geld tot de juiste stappen? Een mooi idee vond ik de SRV-wagen van Putten. Daarmee ondersteun je ook de sociale component in de maatschappelijke omgang met dementie.’

Bosse Reimert, adviseur/onderzoeker XpertiseZorg, projectleider gemeente Raalte

2 / 4

‘Ik zie veel overeenkomsten in de verhalen van gemeenten. Er is vooral veel te winnen voor inwoners die sowieso maatschappelijk al minder aangehaakt zijn. Denk aan mensen met een migratieachtergrond of die laaggeletterd zijn, en die dementie krijgen. Voor deze groepen moeten we echt wat gaan doen. Het is al moeilijk ze te bereiken, en dat wordt extra lastig als er dementie in het spel is. Ik ben blij met het enthousiasme voor het actieonderzoek dat wij in Hilversum en Wijdemeren hebben begeleid. Het is echt een mooie combinatie van onderzoek doen én veranderen, door samen lessen te leren in de praktijk.’

Sarai Zwinnen, adviseur zorginnovatie bij Kennisland

3 / 4

‘De praatplaten die wij hebben gebruikt, bieden een mooie basis voor een gesprek met burgers. Het aanbod in de gemeente blijkt toch niet voor iedereen goed aan te sluiten. In een gesprek ontdek je wat iemand écht nodig heeft. Hoe ziet iemands dag eruit? Dat kan leiden tot een andere manier van indiceren. Actieonderzoek verbetert ook je interne samenwerking. De teammanager van de Wmo-uitvoering wist niet dat we dit deden. Hij had zijn consulenten graag willen laten meedoen in de leerteams. Dat interne gesprek is een bijvangst, maar wel een belangrijke. We moeten immers samen bedenken hoe de gemeente eraan bijdraagt dat inwoners plezierig ouder kunnen worden.’

Esther Seijsener, beleidsadviseur beleidsmedewerker Sociaal domein, gemeente Hilversum

4 / 4

‘Onze regio is heel gemêleerd, met een grote stad, plattelandsgemeenten en bijvoorbeeld het welvarende Rozendaal. Ons project heeft bevestigd wat we eigenlijk al wisten. Maar er zijn nu betere cijfers én we hebben veel mensen gesproken. Dat heeft de samenwerking tussen zorg en welzijn versterkt. Belangrijk, want je hebt elkaar nodig voor een passender aanbod. Ik was vooral geïnspireerd door het actieonderzoek in Hilversum en Wijdemeren. Vanwege tijdsdruk hebben wij gekozen voor het met enquêtes  en gedaan, plusdialoogsessies met professionals. Een volgende keer zou ik graag ook actieonderzoek willen doen. Ik hoor dat gemeenten het lastig vinden mensen met een migratieachtergrond te betrekken. Ik zou zeggen: speel het vooral via sleutelfiguren. Die hebben de contacten.’

Perihan Özgül, bestuursadviseur Sociaal domein, gemeente Arnhem

Afbeelding
Slotbijeenkomst ADMD pauzemoment 1
Afbeelding
Slotbijeenkomst ADMD pauzemoment 2

Rondetafelgesprek: ‘Ga aan de slag en durf buiten de lijntjes te kleuren’

Afbeelding
ADMD slotbijeenkomst visualisatie 4

In het middagprogramma – dat via streaming ook online te volgen was – sprak dagvoorzitter Inge Diepman  met verschillende betrokkenen over dagactiviteiten voor mensen met dementie en hun naasten. Achtereenvolgens schoven verschillende betrokkenen bij het ADMD-programma. Wat zijn hun ervaringen? Welke lessen kunnen anderen daarvan leren?

Wat gebeurt er als je de straat op gaat en mensen aanspreekt over dementie? Jaap Noorda en zijn team deden het in Amsterdam Nieuw-West en voerden zo meer dan 500 gesprekken. ‘Als je er gewoon direct naar vraagt, blijkt bijna iedereen ermee te maken te hebben in hun directe omgeving. En bijna iedereen vindt het fijn om de zorgen om hun naasten én om de toekomst te delen.’ Cornel Vader snapt die zorgen. Over een paar jaar zijn er zo’n half miljoen mensen met dementie in Nederland. En de meesten zullen thuis wonen. ‘Het is keihard nodig dat we samen zorgen voor een aanbod dat deze mensen goed doet.’

Lagere drempel

In Nieuw-West is er is al het nodige aan dagactiviteiten, zegt Janneke van Zanden. Maar veel mensen komen daar als het thuis eigenlijk al niet meer gaat. ‘We willen naar lichtere vormen van opvang in de Huizen van de Wijk. En via zelforganisaties van migranten. Laagdrempelig, zonder indicatie.’ Ook in de Achterhoek is er al veel, vervolgt Nadieh Bolink. ‘Wel hebben wij een andere populatie. Onze focus ligt nu op jonge mensen met dementie. En op hoogopgeleiden.’ Belangrijk is het betrekken van de eerste lijn, zegt Antoinette Meys, bijvoorbeeld met Welzijn op Recept via de huisarts. ‘De drempel wordt lager als je van de huisarts een strippenkaart krijgt voor activiteiten in de buurt.’

Erbij blijven horen

In de tweede tafelronde vertelt Hans Alderliesten over zijn ervaringen met dagactiviteiten. Hij doet zelf vaak mee om te weten wat er speelt. ‘Ik heb geleerd hoe belangrijk het is dat we de ziekte als het ware vergeten, maar de mens niet.’ Monique Caljouw herkent dit. ‘Je moet doorgronden bij welke persoon welke activiteiten passen. Maatwerk, met als hoofddoel kwaliteit van leven.’ De tweejaarlijkse Dementiemonitor van Alzheimer Nederland levert hiervoor veel bruikbare kennis. Julie Meerveld: ‘Blijven meedoen klinkt eenvoudiger dan het is. In ons onderzoek zegt 25% van de mensen met dementie dat ze in winkels begrip ervaren voor hun problemen met betalen, bijvoorbeeld. Dat is echt nog te weinig voor de broodnodige dementievriendelijkheid! De caissière, de vakkenvuller, maar ook de leden van je vereniging kunnen jou het gevoel geven erbij te blijven horen.’

Van denken naar doen

In de laatste ronde stelt Jarcine Spaarder dat gemeenten de financieringsregels vaak als belemmerend ervaren. Volgens haar maken we deze hobbels te groot. ‘Neem het vervoersprobleem. Daar kun je een heel systeem voor optuigen, Maar iemand die naar de sportschool wil, kan misschien ook met een buurman meerijden. Oplossingen vind je vaak heel dichtbij.’ De business case is volgens haar duidelijk: kleine investeringen in preventie leveren veel op in termen van minder zorg. Els Vriens onderstreept dat vanuit haar ervaringen met de Onvergetelijke Kookclub Zeist. Samen plezier maken, gezelligheid én lekker eten, met je partner, kind of kleinkind. Het kost niet veel en de opbrengst is groot. Een prachtige vorm om te doen wat Spaarder bepleit: ‘Stop met denken vanuit de systemen en handel vanuit de mens met dementie en zijn of haar netwerk. En vooral: durf buiten de lijntjes te kleuren.’

Afbeelding
Visualisatie ADMD
Visualisatie met input uit de gemeenten tijdens de slotbijeenkomst

De tafelgasten (in alfabetische volgorde)

  • Hans Alderliesten, onderzoeker en projectleider dementie, Movisie
  • Nadieh Bolink, coördinator netwerk Ouderen en Veerkracht Achterhoek
  • Monique Caljouw, onderzoeker bij het Universitair Netwerk voor de Care sector Zuid-Holland vanuit het Leids Universitair Medisch Centrum
  • Julie Meerveld, manager Belangenbehartiging en regionale hulp, Alzheimer Nederland
  • Antoinette Meys, strategisch adviseur, Zorgbelang Inclusief
  • Jaap Noorda, onderzoeker in het sociaal domein
  • Jarcine Spaander, bestuurder King Arthur Groep, Hilversum
  • Cornel Vader, voorzitter programmacommissie ADMD
  • Els Vriens, belangenbehartiger Alzheimer Nederland, Onvergetelijke Kookclub Zeist
  • Janneke van Zanden, adviseur Uitvoering sociaal domein, stadsdeel Nieuw-West Amsterdam

Gespreksleiding: Inge Diepman

Tekst | Marc van Bijsterveldt, 2 maart 2023
Visualisaties | Annette de Vries
Foto's | Kimberly van Dijk