Arfan Ikram: 'ZonMw is verbindend en stabiel'

Prof. dr. Arfan Ikram (Rotterdam, 1980) krijgt regelmatig de vraag hoe het is om 4 ballen tegelijkertijd in de lucht te houden. Vanuit zijn rol bij ZonMw is Ikram namelijk ook lid van de raad van bestuur van NWO. Bovendien is hij hoogleraar epidemiologie bij het Erasmus MC én adjunct-hoogleraar aan de Harvard T.H. Chan School of Public Health.

'Het is vooral verrijkend', lacht hij ontspannen, thuis in Rotterdam op de bank. 'Bovendien zie ik een duidelijke rode draad. In al deze rollen houd ik me namelijk bezig met kennisvragen rond de grote gezondheidsvraagstukken van deze tijd, zoals dementie, obesitas, gezonde leefomgeving en preventie. Die ruime, internationale blik stelt mij in staat om grote lijnen te zien en verbanden te leggen. Die bagage breng ik graag in bij ZonMw.'

Hij studeerde geneeskunde. In een interview met ABD Blad zei Ikram onlangs: 'Een bepalend moment in mijn leven was toen ik in mijn eerste jaar als praktiserend arts koos voor de wetenschap. Lastig, want ik ging van baanzekerheid naar een financieel onzeker bestaan. Maar ik koos voor iets wat ik écht leuk vond. Inmiddels bevalt de combinatie van bestuurlijk werk met onderzoek me erg goed. Me verdiepen in meerdere perspectieven past bij wie ik ben.'

Opnieuw een glimlach. 'Als onderzoeker diende ik regelmatig een subsidieaanvraag in bij ZonMw. Die werden meestal afgewezen, dus ik weet hoe dat voelt. Ik heb overigens ook enkele mooie onderzoeken gedaan dankzij aanvragen die wél gehonoreerd werden. Maar ik had dus een vrij beperkt beeld van het werk van ZonMw. Het heeft me verrast hoe verbindend ZonMw is – en hoeveel dat oplevert. ZonMw is er echt voor het veld.

Een goed actueel voorbeeld is de kennisagenda over de gezondheidseffecten van microplastics, die ik begin november namens ZonMw mocht presenteren aan de ministeries van IenW en VWS. Bij het opstellen van deze agenda, maar óók tijdens de presentatie met circa honderd aanwezigen, zag je dat overheid, onderzoekers, bedrijven en belangenorganisaties elkaar wisten te vinden. Die bruggen hadden wij zelf nooit kunnen slaan, zeiden onderzoekers letterlijk. Ik herken dat, ook vanuit mijn achtergrond als onderzoeker. Je beweegt je in een bepaald circuit en hebt anderen nodig om uit die bubbel te komen. Ook bij ZonMw-programma’s rond bijvoorbeeld COVID-19 en post-COVID zag en zie je die verbindende kracht heel duidelijk.'

'Ja. Een ander aspect van ZonMw dat niet bij iedereen bekend is, gaat over vertaling naar de praktijk. Om te voorkomen dat belangrijk onderzoek in een la verdwijnt, werkt ZonMw al sinds de oprichting in 1998 niet alleen aan het ontwikkelen van kennis, maar ook aan de toepassing en benutting van die kennis in relevante praktijkvelden. Dat staat ook goed benoemd en verankerd in de wet op ZON. We werken hier al jaren hard aan, door met implementatiespecialisten onze programma’s en subsidierondes op te stellen. Hierin blijven we onszelf natuurlijk verder ontwikkelen.'
 
'Ook de signalerende functie van ZonMw blijft nog wel eens onderbelicht. We brengen kennisbehoeften heel specifiek in kaart. Daarbij lichten we ook toe waaróm die kennis zo belangrijk is voor de samenleving. We stonden bijvoorbeeld aan de wieg van de brede benadering van gezondheid, met een focus op positieve gezondheid. En afgelopen jaar presenteerden we een signalement over AI in de zorg aan de minister van VWS: wat moet er nog gebeuren om de kansen die AI biedt optimaal te benutten en de risico’s te beperken? Bij dat signaleren en agenderen staan onderzoekers trouwens in de frontlinie, wat mij betreft. We willen graag in een nog vroeger stadium kennisbehoeften signaleren. Dus klop gerust bij ons aan als je er een op het spoor bent, is mijn oproep.'

'We verbreden ons aandachtsgebied. Onze missie is: Met kennis werken aan een goede gezondheid voor iedereen. Daarbij richtten we ons van oudsher eerst en vooral op het medisch- en zorgdomein. De laatste jaren doen we ook steeds meer in het sociaal domein en het raakvlak met gezondheid. Denk aan onderwerpen als mensen met onbegrepen gedrag, maar ook aan het mooie nieuwe programma Fietsveiligheid Voorop, dat we vanaf 2026 uitvoeren in opdracht van het ministerie van IenW. Of denk aan programma’s over een gezonde fysieke en sociale leefomgeving. Interessant is ook dat we in 2025 officieel zijn gestart met het Kaderprogramma Passende Zorg, dat voortborduurt op het doelmatigheidsonderzoek dat we al jaren programmeren. Een grootschalig programma, waarbij we ervaring opdoen met een andere manier van werken. Veel meer op basis van co-creatie met het zorgveld dan we eerder deden. Hier leren we zelf ook veel van.'

Dat Ikram de missie van ZonMw serieus neemt, bleek dit voorjaar uit een veel gelezen en positief ontvangen bericht op LinkedIn. Daarin pleitte hij gepassioneerd voor onbelemmerde voortzetting van onderzoek naar gezondheidsverschillen, omdat die kennis cruciaal is voor een goede behandeling. Daarover zegt hij: 'Als ik het heb over een goede gezondheid voor iedereen, bedoel ik ook létterlijk iedereen. Ongeacht geslacht, ras, leeftijd, gender, enzovoort. Dat zou vanzelfsprekend moeten zijn, maar door geopolitieke ontwikkelingen blijft het belangrijk om dit te benadrukken.'

'Juist omdat er zoveel verandert in de politiek en samenleving, valt de continuïteit van onze missie op. Onze trefwoorden zijn en blijven: kennis, gezondheid en iedereen. Daarbij zijn we politiek neutraal en stabiel. We veren uiteraard wel mee met de verschillende accenten die opeenvolgende kabinetten aanbrengen binnen deze context, want onze grootste opdrachtgever is het ministerie van VWS.'

'In algemene zin ben ik trots op de positieve impact die we maken op de Nederlandse samenleving, waarvan ik net enkele voorbeelden noemde. Meer specifiek zie ik een verbeterde samenwerking met NWO, ook een belangrijke opdrachtgever van ZonMw, met een sterke verankering in de wetenschap. Daar draag ik als linking pin graag mijn steentje aan bij. Trots ben ik ook op de weerbare en wendbare organisatie die ZonMw is. Door de snelle groei in het aantal programma’s en medewerkers moesten we de afgelopen jaren soms alle zeilen bijzetten. Dat is wonderwel gelukt. Intussen zijn we druk bezig met het stroomlijnen van onze processen, zodat we vanaf 2026 aanvragen sneller kunnen verwerken, met behoud van de benodigde zorgvuldigheid.'

'Ja. We werken natuurlijk stap voor stap aan de vier ambities die ZonMw formuleerde in het beleidsplan voor de periode van 2025 tot en met 2029. De eerste ambitie is met kennis bijdragen aan de transitie in gezondheid, zorg en welzijn. De tweede ambitie gaat over betere samenhang tussen alle mooie ZonMw programma’s en projecten, om zo meer te kunnen bijdragen aan belangrijke maatschappelijke opgaven. De derde ambitie beoogt de maatschappelijke en wetenschappelijke impact te vergroten, door voorwaarden te stellen in onze subsidierondes en door onderzoek te doen naar onze eigen werkwijzen. En tot slot, als vierde ambitie, blijven we investeren in die wendbare, professionele en communicatieve organisatie.'

'Tja, het bloed kruipt waar het niet gaan kan… Ik denk aan een onderwerp waarbij mijn perspectieven als onderzoeker en ZonMw-voorzitter elkaar raken. Het lijkt me mooi als ZonMw onderzoeksmethodologie oppakt. Vanuit de insteek: hoe zet ik überhaupt een goed onderzoek op? Betrouwbare kennis krijg je alleen met de juiste methodiek. Misschien kunnen we daar bijvoorbeeld een signalement aan wijden. Op het gebied van onderzoeksmethoden zijn er veel nieuwe ontwikkelingen, die niet altijd bekend zijn bij de brede groep onderzoekers.'

'Oei… dat is altijd moeilijk om over jezelf te zeggen…' Na enig nadenken: 'Ik ben niet ongevoelig, maar vrij stoïcijns. Dat helpt. Ik heb veel bewondering voor de bevlogenheid die ik bij veel ZonMw’ers zie, een oprechte wens om de samenleving beter te maken. Tegelijkertijd is het goed om te blijven relativeren. Wij doen heel mooi werk, maar we staan niet aan het bed van een patiënt. Dus er gaat niemand dood als wij, net als iedereen, een keer een steekje laten vallen en dat weer repareren. Die relativering heb je nodig, om er de volgende dag weer met frisse energie tegenaan te kunnen.'