Bij CHIM-studies (Controlled Human Infection Model) worden proefpersonen volgens een protocol opzettelijk geïnfecteerd met een ziekteverwekker. Onderzoekers bestuderen het immuunsysteem of de werking van een mogelijke therapie.

Meta Roestenberg, Louis Bont, Else Bijker en Dimitri Diavatopoulos

Waarom zijn CHIM-studies zo interessant?

Welke eigenschappen heeft het immuunsysteem vóórdat een patiënt wordt geïnfecteerd en wat verandert er in de incubatietijd? Dat kan per patiënt verschillen. Informatie daarover is onmogelijk te achterhalen bij onderzoek naar zieke patiënten. Ook weet niemand exact wanneer patiënten zijn geïnfecteerd, en in welke dosis de ziekteverwekker heeft weten door te dringen. Daarom zijn CHIM-studies interessant. Proefpersonen worden opzettelijk blootgesteld aan bijvoorbeeld een bacterie, een virus of een parasiet. Meestal in een lage dosering of een verzwakte vorm. Worden deelnemers toch ziek, dan is er een werkzame therapie.

Snel en slim

CHIM-studies winnen aan populariteit. Meta Roestenberg is hoogleraar Humane modellen voor Vaccinontwikkeling bij het LUMC. ‘Ook voor de farmaceut zijn deze studies interessant’, zegt ze. ‘Je geeft iemand een mogelijk werkzaam vaccin of beschermend medicijn (een profylaxe) en checkt het effect na opzettelijke blootstelling aan de ziekteverwekker. Als het middel uiteindelijk onvoldoende blijkt te werken, hoef je geen dure tijdrovende fase 3 studie meer te doen, waarinhet vaccin of werkend medicijn bij duizenden patiënten wordt onderzocht. CHIM is géén vervanging van deze grote studies naar de werkzaamheid. Wel is het een tool om het sneller en slimmer te doen.’

CHIM-studies naar kinkhoest en het RS-virus

Immunoloog Dimitri Diavatopoulos (Radboud UMC) onderzoekt kinkhoest. ‘Zuigelingen worden al decennialang gevaccineerd tegen deze bacteriële infectie’, zegt hij. ‘Desondanks duikt de ziekte steeds vaker weer op, omdat het vaccin wel de symptomen bestrijdt, maar minder goed voorkomt dat je besmet wordt. We zoeken een nieuw vaccin dat helpt om de bacterie te bestrijden. Als dat lukt, zullen er hopelijk geen kinkhoestbesmettingen meer zijn.’ Voor het onderzoek gebruikt hij een CHIM; volwassen proefpersonen krijgen de kinkhoestbacterie toegediend via het neusslijmvlies. Diavatopoulos: ‘Uit ethische overwegingen kun je zo’n studie niet bij kinderen doen. CHIM heeft dus ook beperkingen. Het is een fit-for-purpose-model.’

Hoogleraar Infectieziekten Louis Bont (UMC Utrecht) heeft een mogelijk medicijn ontwikkeld tegen het RS-virus. Dit is een verkoudheidsvirus waaraan wereldwijd jaarlijks zo’n tweehonderdduizend baby’s overlijden. Binnenkort start er een CHIM-studie waarvoor deelnemers niet opgenomen worden, maar in thuisquarantaine gaan. ‘Dat is voor hen comfortabel’, zegt hij, ‘en het bespaart ons veel kosten.’

Ethische kaders van de WHO

Onderzoek waarbij je gezonde mensen infecteert, is controversieel en de geschiedenis is beladen; in de eerste helft van de vorige eeuw werden mensen in gevangenissen en concentratiekampen opzettelijk besmet. Meta Roestenberg: ‘Tegenwoordig is er veel aandacht voor de ethische kaders van CHIM-studies. De WHO (World Health Organisation) stelt bijvoorbeeld een richtlijn op voor vragen als: Hoe weeg je risico’s af tegen het belang van het onderzoek? Soms is dat duidelijk: niemand zal een CHIM met HIV starten. Maar er zijn ook modellen waarbij afwegingen complex zijn of waarbij lokale maatschappelijke invloeden een rol spelen.’

Is er een rol voor CHIM-studies in onderzoek naar SARS-CoV-2?

Voorbeeld van een model waarbij lokale maatschappelijke invloeden een rol spelen, is het CHIM-model voor SARS-CoV-2. De Verenigde Staten doet deze CHIM-studies niet, het Verenigd Koninkrijk wel. In opdracht van het ministerie van VWS heeft ZonMw een commissie van experts aangesteld die voor Nederland nut en noodzaak van CHIM-studies naar SARS-CoV-2 heeft beoordeeld. Meta Roestenberg was aanvrager van het onderzoek en Dimitri Diavatopoulos en Louis Bont waren leden van de commissie evenals kinderarts Else Bijker van University of Oxford. De rapportage is in september 2021 aan het ministerie van VWS aangeboden.

Wait, debate and prepare now-beleid

Op basis van het rapport van de commissieleden heeft ZonMw een wait, debate and prepare now-beleid geadviseerd. ‘Ook jonge gezonde mensen kunnen van het virus ernstig ziek worden of Long COVID ontwikkelen. Er is geen werkzame therapie, dus geen honderd procent afdoend medicijn', zegt Else Bijker. Als je het goed voorbereidt, kun je snel van start zodra er voldoende noodzaak is.’

'Is er brand- of blusschade?'

‘Soms is een CHIM de enige mogelijkheid om oorzaak en gevolg te onderscheiden', zegt Louis Bont. 'Worden we bijvoorbeeld ziek van SARS-CoV-2 of van de afweerreactie? Kortom: is er brand- of blusschade?’ Hij betwijfelt of er in een situatie van weinig besmettingen een CHIM tegen SARS-CoV-2 gestart moet worden. Indien er veel besmettingen zijn, zoals momenteel het geval is, kan hierin een andere afweging worden gemaakt.

‘Een CHIM kan leiden tot onverwachte bevindingen’

Dimitri Diavatopoulos zou een studie naar Sars-CoV-2 toejuichen. ‘Een CHIM kan leiden tot onverwachte bevindingen’, zegt hij. ‘In de CHIM voor kinkhoest ontdekten wij dat proefpersonen met antistoffen in hun neuslijmvlies géén antistoffen hadden aangemaakt in het bloed. Zij waren ook niet besmet geraakt na blootstelling aan de bacterie; op geen enkel controlemoment troffen we bij hen de bacterie aan. Bij proefpersonen zonder antistoffen in het slijmvlies vonden we wél antistoffen in het bloed. Ook troffen wij tijdens controles bij hen de bacterie aan in het neusslijmvlies. We zijn van plan om binnenkort zo’n zelfde CHIM te starten naar pneumokokken, een bacterie die longontsteking kan veroorzaken. De rol van het slijmvlies is heel interessant.’

'Dit zijn complexe studies, wij hebben de expertise'

Meta Roestenberg is ook voorstander van CHIM-onderzoek naar SARS-CoV-2 in Nederland. ‘Er kan een variant opduiken die ongevoelig is voor de bestaande vaccins’, zei ze ten tijde van haar interview. ‘Dan is het goed dat er een draaiboek is.’ Zij vindt Nederland – samen met een aantal andere landen – bij uitstek geschikt voor CHIM-studies. ‘Onze ethische commissies en de regelgevende instanties zijn sterk, en onze labs voldoen aan de hoogste veiligheids- en kwaliteitseisen. Dit zijn complexe studies, wij hebben de expertise. Kweek maar eens een potje virussen. Dat is zo eenvoudig nog niet.’

> Bekijk het adviesrapport

COVID-19 programma

Samen met opdrachtgevers, beleidsmakers, onderzoekers, patiënten, praktijkprofessionals, dataprofessionals en internationale partners werkt ZonMw aan mogelijkheden om nu en in de toekomst met onderzoek en kennis bij te dragen aan oplossingen in de strijd tegen het coronavirus en COVID-19 en de effecten daarvan op de maatschappij. Het adviesrapport is hier onderdeel van.

Tekst: Riëtte Duynstee
Eindredactie: ZonMw

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website