Geslaagde pilot gepersonaliseerd en flexibel zorgonderwijs

Wie de opleiding maatschappelijke zorg of persoonlijk begeleider maatschappelijk zorg volgt, in de combinatie leren en werken (beroepsbegeleidende leerweg), doorloopt traditioneel een standaard studieprogramma. Alle studenten krijgen op hetzelfde moment, allemaal dezelfde vakken. 'Maar vaak heeft een student op praktijkdagen juist behoefte aan theorie uit een ander vak. Of een vak is helemaal overbodig door eerdere opleiding of ervaring', vertelt Irene Kok, coördinator Maatschappelijke Zorg, team BBL en projectleider Fijn ontwerp, gepersonaliseerd en flexibel onderwijs Zorgcollege.

'Met gepersonaliseerd en flexibel onderwijs stem je het programma af op de individuele behoefte van de student en zijn beginsituatie. Dat maakt de opleiding meer op maat. De opleiding duurt standaard 3 jaar. We kijken met iedere student welk tempo past. Heb je bijvoorbeeld al veel ervaring in de zorg, dan hoef je misschien niet het hele aanbod te volgen. Dat verhoogt ook de kwaliteit doordat studenten gemotiveerder zijn. Dit betekent niet dat alles kan en mag. De onderdelen staan vast, maar de indeling is flexibel en de student krijgt eventueel vrijstellingen.'

' Als niet iedere student exact hetzelfde programma op hetzelfde moment doorloopt, betekent dit nogal wat voor het onderwijssysteem. Hoe pak je dat aan?  'We begonnen bewust met een kleine groep van 2 werkgevers in de BPV (BeroepsPraktijkVorming): Ipse de Bruggen en Middin. 

'Veel werk zat in een nieuwe onderwijscatalogus en de bouw van een andere online leeromgeving. Die was nodig voor de keuzemogelijkheden en de logistiek daaromheen. Docenten en praktijkbegeleiders moesten we instrueren. Daarna gingen we vooral aan de slag om te experimenteren en te leren wat wel en niet werkt.' En, wat werkt wel en wat niet?  

'We ontdekten dat je niet te veel kunt flexibiliseren, niet te veel keuzemogelijkheden moet bieden. Studenten houden behoefte aan structuur en duidelijkheid. Ik zeg altijd: je moet eerst standaardiseren, voordat je kunt flexibiliseren. Ofwel hele duidelijke legoblokjes maken waarmee je een gebouw kunt samenstellen.'

'Bovendien startten we met alle studenten in 1 groep, maar er zijn eigenlijk 3 profielen: de zij-instromers uit een heel andere branche, dan studenten met een andere zorgopleiding die recht geeft op vrijstellingen, en zorgverleners die geen vrijstellend diploma, maar wel veel ervaring hebben. In het vervolg delen we de studenten in die 3 groepen in. Dat geeft meer rust. Voor de studenten, maar ook voor de docenten die in de gemengde groep continu moesten schakelen.

'Ook ontdekten we de behoefte aan een startmodule. Daar beginnen we volgend jaar mee. Om iedereen goed te laten landen. Want de zelfstarters die gaan als een trein, maar met name de groep die meer structuur en begeleiding nodig heeft, moet je op weg helpen. We leerden dat de begeleiding intensiever kan.'

Irene benadrukt dat dit geen zelfstudie is. Natuurlijk studeert en leert de student ook zelfstandig. 'Maar het blijft samenwerkend leren. Je kiest bovendien niet alles zelf. Dat doe je samen met school en de praktijkbegeleider. Het onderwijs bestaat uit de driehoek student, school en praktijk (BPV).' 

Bij gepersonaliseerd onderwijs is de rol van de praktijkbegeleider nog belangrijker. Daar ligt misschien wel de grootste uitdaging. 'Het vraagt een actievere houding van werkbegeleiders om de student goed te begeleiden in de keuzemogelijkheden. Daarnaast introduceerden we een leercoach die groepjes van ongeveer 15 studenten begeleidt.'

De evaluaties moeten nog plaatsvinden. Hoewel het dus nog te vroeg is voor duidelijke resultaten, wordt misschien al wel zichtbaar wat gepersonaliseerd en flexibel onderwijs oplevert. Wat vinden de deelnemende zorginstellingen ervan?

'Doordat school, werk en student samenwerken, volgt de student een leerpad dat echt past bij de praktijk en iemands persoonlijke leerroute', meent Cora van Asten, adviseur praktijkleren bij Middin. 'Deze werkwijze vergroot onze betrokkenheid bij de student. School is voor het onderwijs, de werkbegeleider voor het leren in de praktijk en als onderwijsadviseurs maken wij die verbinding en zijn we ook meer aanwezig op school.

We zien dat de aanwezigheid bij lessen stijgt naar 85%. Dat komt doordat studenten bewuster modules kiezen, waarbij de praktijk leidend is. Ze kunnen de regie pakken over hun leertraject en zijn daardoor gemotiveerder. Dit is echt het nieuwe leren.'

Ook Mariska Wens, supervisor Leerbedrijf Leren & Ontwikkelen bij Ipse de Bruggen, onderkent het belang van meer maatwerk in onderwijs. 'We kunnen nu veel beter aansluiten op de behoefte van de student. De opleiding wordt afgestemd op wie iemand is en wat hij of zij nodig heeft. Dat zien we meteen terug in de motivatie van studenten: die groeit. En we zien nu al dat studenten sneller stappen zetten. Ze voelen eigenaarschap en weten waar ze het voor doen. Daarnaast krijgen we terug dat studenten zich serieus genomen voelen. Dat maakt voor ons al een groot verschil.'

Welke tips hebben de ervaringsdeskundigen in het opzetten van gepersonaliseerd en flexibel onderwijs? 

'Veel tips zitten al in de genoemde leringen', zegt Irene Kok. 'Maar ik vind het belangrijk dat je eerst je visie en ambitie opstelt. Hoeveel flexibiliteit wil je en kun je bieden? Vervolgens kijk je welke ontwerpprincipes daarbij passen en daarna ga je aan de slag.'

Cora van Asten tipt vooral de leer-werkbegeleiders goed mee te nemen. 'Zij krijgen een actievere rol in het leertraject van de student. Studenten moeten vanuit de praktijk hun leervragen bedenken. Daar heeft de een meer begeleiding bij nodig dan de ander. En dat vraagt een actievere rol van de praktijk en samenwerking met school.'

Mariska Wens tenslotte: 'Ga gewoon beginnen. Ervaar het. Soms is het even zoeken, maar de winst aan motivatie, maatwerk en aansluiting is het echt waard.'