Ethiek geeft gereedschap

Bijvoorbeeld: moet ik de deur op slot doen zodat de ander niet op stap gaat en de weg kwijtraakt, of moet ik zijn of haar zelfstandigheid respecteren? Dit soort spanningen levert voortdurend stress op. Steeds weer is er twijfel. En het gevoel dat je tekortschiet, wat je ook beslist.

Maar ook nieuwe technologieën leveren heftige dilemma’s op. Komt er in het nieuws dat wetenschappers sleutelen aan embryo’s om bepaalde aandoeningen te voorkomen, dan kan  zo’n bericht bij veel mensen schrikbeelden teweegbrengen. Want zijn we dan niet stiekem op weg naar een wereld vol supermensen, waarin wie niet perfect is, geen plaats meer heeft? Voor beleidsmakers is dat nog een prangender probleem. Moeten zij zo’n ontwikkeling reguleren? En hoe dan, als er nog zoveel onduidelijk is?

Ethiek als discipline kan helpen uitwegen te zoeken uit dergelijke dilemma’s. Zij helpt bij het verhelderen van de oorsprong van het dilemma. Bijvoorbeeld door na te gaan welke morele verplichtingen en welke belangen er in het spel zijn. Ethici proberen vervolgens deze verplichtingen en belangen af te wegen, met behulp van ethische theorieën en principes. Zulke principes zijn bijvoorbeeld het respect voor de autonomie van de patiënt of cliënt, de beginselen van goed doen en het voorkomen van onnodige schade, de verantwoordelijkheid voor de ander en de solidariteit met mensen die niet voor zichzelf kunnen opkomen.

Maar dat is niet genoeg. Belangrijk is dat ethici die afwegingen vertalen naar de praktijk en aanknopingspunten bieden voor professionals en beleidsmakers. Ook voor mantelzorgers is dit belangrijk. Het geeft mantelzorgers al lucht als ze zich realiseren dat zij niet alleen worstelen met dilemma’s. Het helpt professionals als ze woorden krijgen aangereikt om de spanningen te benoemen die ze tegenkomen. Hoe stel je bijvoorbeeld de wens van de patiënt of cliënt centraal, als zij dingen willen die jij onverantwoord vindt? Hoe zwaar moet je de wens laten wegen van iemand die verminderd wilsbekwaam is? Bij dit soort kwesties botst de waarde ‘autonomie van de patiënt’ met de waarde van ‘het goede doen vanuit professioneel perspectief’. Als je de betekenis van die waarden helder omschrijft, kun je de discussie aangaan, zoeken naar overeenkomsten en kijken of je alsnog tot een vergelijk kunt komen.

Ethiek is geen tovermiddel. Het lukt niet altijd om consensus te bereiken en altijd zullen er mensen ontevreden zijn over een bepaalde beslissing. Maar ethiek geeft burgers en professionals wel handvatten om moeilijke kwesties te bespreken. De kwaliteit van de zorg gaat vooruit als professionals de ethische dilemma’s in hun werk onder ogen zien en deelnemen aan debatten op hun vakgebied. Weglopen voor ethische dilemma’s heeft geen zin. Daarmee gaan die dilemma’s niet van tafel. Je zult er iets mee moeten doen. Ethiek kan daarbij een handje helpen.