In juni 2021 maakte ZonMw bekend welke 7 consortia zullen starten binnen het programma PSIDER. Met een budget van 3,5 tot 4 miljoen gaan de consortia de komende 5 tot 6 jaar in multidisciplinair verband samenwerken. Ze zullen bijdragen aan ofwel de vorming van alternatieven voor embryo’s ofwel de ontwikkeling van kennis over ziektemechanismen en de behandeling van ernstige erfelijke aandoeningen.

Onderzoek met pluripotente stamcellen

Alle onderzoekers van de 7 gehonoreerde projecten, doen onderzoek met geïnduceerde pluripotente stamcellen (iPSCs). Dit zijn cellen die vanuit een normale lichaamscel terug gevormd zijn tot stamcel, een cel die elk weefseltype kan vormen. Met deze stamcellen kunnen de onderzoekers bijvoorbeeld op embryo lijkende modellen of mini-organen vormen om zo de vroege ontwikkeling of erfelijke aandoeningen beter te begrijpen.

Consortia met oog voor maatschappelijk verantwoord onderzoek

Het onderzoek naar stamcellen, genetische zieken en embryomodellen brengt maatschappelijke vragen met zich mee. Want hoe denken mensen in Nederland over deze ontwikkelingen? Zijn de innovaties ethisch acceptabel en wenselijk? Welke wettelijke kaders zijn van toepassing? In de consortia werken biomedisch onderzoekers samen met ethici, juristen en/of sociaal wetenschappers. Zo zorgen de consortia ervoor dat de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van stamcelonderzoek maatschappelijk verantwoord zijn.

Versteviging van de internationale positie

De internationale ontwikkelingen op dit onderzoeksgebied gaan snel. Stimulering van dit onderzoek zorgt ervoor dat Nederland een leidende rol kan spelen in dit competitieve, internationale wetenschappelijke veld.

Benieuwd naar de gehonoreerde projecten?

Lees hieronder een korte samenvatting per project.

 

Hoofdlijn 1: De ontwikkeling van kennis over ziektemechanismen en de behandeling van ernstige erfelijke aandoeningen

1) TRACER: Erfelijke bloedarmoedes ontrafelen met iPSC’s: van fundamentele kennis naar nieuwe behandelingen  

Ziekten van rode bloedcellen
Bij sommige aangeboren ziekten is het maken van gezonde rode bloedcellen een probleem. Standaardbehandelingen zijn bloedtransfusies of beenmergtransplantatie, maar geschikte donors zijn schaars.

IPSC’s inzetten
We gaan iPSC’s van patiënten in te zetten om: 1) ziektemechanismen te bestuderen, 2) patiënt-specifieke bloedvormende stamcellen te maken en 3) betere behandelingen te ontwikkelen. We zullen onderzoeken of de nieuwe behandelingen beschikbaar, acceptabel, toegankelijk en betaalbaar zijn voor patiënten, clinici en beleidsmakers.

Nieuwe behandelingen
De bloedvormende stamcellen willen we geschikt maken voor de individuele patiënt, of om kweekbloed te maken voor vele patiënten. Omdat afstotingsreacties zo voorkomen worden is een passende donor niet meer nodig. Zo kunnen dit genezende behandelingen worden voor patiënten met erfelijke bloedarmoedes.

Meer informatie
Titel: Using iPSCs to unravel hereditary anemias: from fundamental knowledge towards novel therapies
Projectleider: Prof. dr. J.N.J. (Sjaak) Philipsen (Erasmus MC)
Consortiumpartners: Erasmus MC, Sanquin Research, UMC Utrecht, LUMC, UMC Groningen, TU Delft, University of Oxford
Projectnummer: 10250022110001

 

2) Een neuronaal iPS platform voor onderzoek en behandeling van genetische ontwikkelingsstoornissen

Genetische oorzaak repareren
Kinderen met een genetische ontwikkelingsstoornis hebben vaak levenslange zorg nodig, wat een grote impact heeft op het leven van patiënten, naasten en op de maatschappij. We proberen een oplossing te vinden door het genetische mutatie te repareren met behulp van zogenaamde ‘antisense oligonucleotiden’.

Platform ontwikkelen
Ons doel is om een platform te ontwikkelen voor de identificatie van een succesvolle behandeling van ontwikkelingsstoornissen. Dit doen we door iPSCs van patiënten te vergelijken met de controle groep. De iPSCs zijn menselijke hersencellen met dezelfde genetische opmaak als die van de patiënt, gemaakt uit bloedcellen van de patiënt zelf. Ook zullen we de ethische aspecten onderzoeken die verband houden met de technologie.

Succesvolle therapie
Uiteindelijk is onze wens om ons platform in te zetten om zo te komen tot een succesvolle therapie.

Meer informatie
Titel: Towards a human iPSC neuronal platform for neurodevelopmental disorder therapeutic discovery
Projectleider: Prof. dr. Y. (Ype) Elgersma (Erasmus MC)
Consortiumpartners: Erasmus MC, LUMC, Radboudumc, UMC Utrecht
Projectnummer: 10250022110002

 

3) BRAINMODEL: stamcel-gebaseerde precisiegeneeskunde voor monogene ontwikkelingsstoornissen

Kennis koppelen
Voor neurobiologische ontwikkelingsstoornissen (NOS) ontbreekt een goede benadering om kennis van genetica en onderliggende biologische mechanismen te koppelen aan klinische behandelmogelijkheden. BRAINMODEL gaat dit in multidisciplinair consortiumverband aanpakken. Bovendien neemt het ethische en maatschappelijke vragen mee die IPSC-onderzoek oproept.

Medicatie-ontwikkeling
Ons doel is om afwijkende metingen aan zenuwcellen gekweekt uit IPSCs van patiënten te koppelen aan klinische metingen voor twee verschillende typen NOS. Ook onderzoeken we of we afwijkende metingen met bestaande off-label medicatie kunnen corrigeren of dat we nieuwe medicatie moeten ontwikkelen. Bij het vinden van medicatie zullen wij advies uitbrengen aan behandelend artsen. Zo hopen we de optimale behandeling te vinden voor individuele patiënten.

Beschikbaar stellen van kennis
Gedurende en na het BRAINMODEL project, stellen wij onze benadering beschikbaar voor andere (inter)nationale behandelcentra.

Meer informatie
Titel: BRAINMODEL: standardized, IPSC-based medicine for immediate application in monogenic neurodevelopmental disorders
Projectleider: Dr. N. (Nael) Nadif Kasri (Radboud Universiteit)
Consortiumpartners: Radboud Universiteit, Vrije Universiteit Amsterdam, Amsterdam UMC, Erasmus MC, Radboudumc, Universiteit Twente
Projectnummer: 10250022110003

 

4) Van pluripotente stamcellen naar gentherapie voor erfelijke hartspierziekten

Prime editing
Voor erfelijke hartspierziekten zijn geen genezende behandelingen beschikbaar. Een potentiële behandeling is prime editing, de nieuwste vorm van gentherapie. Hiermee kan de ziekmakende fout in het DNA hersteld worden.

Therapie ontwikkelen
Het doel van dit project is om gentherapieën voor erfelijke hartspierziekten te ontwikkelen. Dit zullen we doen door prime editing toe te passen op hart cellen afkomstig van pluripotente stamcellen (iPSCs) van patiënten met specifieke genetische fouten. Anderzijds zullen we de ethische kwesties en maatschappelijke voorkeuren omtrent gentherapie in kaart brengen. Vervolgens zullen we deze resultaten integreren in het biomedische onderzoek om zo een maatschappelijk verantwoorde genezende behandeling te ontwikkelen voor erfelijke hartspierziekten.

Opzetten vervolgonderzoek
De PLN Stichting en het Nederlands Hartinstituut zullen vervolgonderzoek opzetten en met betrokken partijen praten, om een vervolg van de behaalde resultaten te garanderen.

Meer informatie
Titel: From pluripotent stem cells to prime editing gene therapy for inherited cardiomyopathies
Projectleider: Dr. E. (Eva) van Rooij (Hubrecht Instituut)
Consortiumpartners: Hubrecht Instituut, Nederlands Hart Instituut, UMC Utrecht, Stichting Genetische Hartspierziekte PLN, LUMC, Amsterdam UMC
Projectnummer: 10250022110004

 

Hoofdlijn 2: de vorming van alternatieven voor embryo’s

 

1) Gekweekte menselijke geslachtscellen voor het ontwikkelen van een niet-levensvatbaar menselijk embryomodel

Embryo ontwikkeling
Tijdens de eerste stappen van de ontwikkeling van een embryo kan veel misgaan en erfelijke aandoeningen kunnen al vroeg een rol spelen. Hier weten we nog weinig over, omdat het in Nederland verboden is om menselijke embryo’s tot stand te brengen voor wetenschappelijk onderzoek. Het is daarom van groot belang om betere menselijke embryomodellen te ontwikkelen.

Geslachtscellen vormen
Dit project heeft twee doelen. 1) Het ontwikkelen van methoden om mannelijke en vrouwelijke geslachtscellen te vormen uit iPSCs. De geslachtscellen hebben een ingebouwd genetisch defect, waardoor embryo’s die zouden kunnen ontstaan niet levensvatbaar zijn. 2) Het onderzoeken van de ethische, juridische en maatschappelijke aspecten van deze methode.

Toepassingsmogelijkheden
De modellen zijn zeer geschikt voor het bestuderen van oorzaken van onvruchtbaarheid door erfelijke factoren, omgevingsfactoren of leefstijl, en voor toxiciteitsonderzoek, waarvoor nu nog uitsluitend diermodellen zijn.

Meer informatie
Titel: HipGametes: In vitro generation of human induced pluripotent stem cell-derived gametes to model human embryogenesis
Projectleider: Prof. dr. S.M. (Susana) Chuva de Sousa Lopes (LUMC)
Consortiumpartners: LUMC, Erasmus MC, Universiteit Maastricht, Amsterdam UMC, Rathenau Instituut
Projectnummer: 10250022120001

 

2) GREAT: 3D gastruloïde modellen ter bestudering van de menselijke ontwikkeling  

Gastrulatie
Gastrulatie is de periode vroeg in de embryonale ontwikkeling, waarin de verschillende celtypen van het embryo worden gevormd. Wanneer dit proces fout gaat, ontstaan ontwikkelingsstoornissen die ernstige effecten kunnen hebben. Onderzoek naar gastrulatie is ingewikkeld, omdat dit proces plaatsvindt voordat men zich bewust is van de zwangerschap en daardoor niet onderzocht kan worden. Het is daarom cruciaal om nieuwe methoden te ontwikkelen om deze stap in de menselijke ontwikkeling te bestuderen.

Een nieuw modelsysteem
Het GREAT consortium heeft als doel een 3D menselijk gastruloïde modelsysteem te ontwikkelen uit pluripotente stamcellen. Met dit model zullen we de vroege ontwikkeling van hart-, spier- en bloedweefsel bestuderen. Tegelijkertijd zal GREAT de ethische en sociale kwesties van deze technologie onderzoeken.

Impact
In de toekomst kunnen deze modellen mogelijk worden gebruikt om nieuwe medicijnen te screenen of nieuwe behandelingen te testen.

Meer informatie
Titel: GREAT: 3D gastruloid cultures to model normal and pathogenic human development
Projectleider: Prof. dr. N. (Niels) Geijsen (LUMC)
Consortiumpartners: LUMC, UMC Utrecht, UMC Groningen, Erasmus MC, Hubrecht Instituut, NEMO Kennislink
Projectnummer:10250022120002

 

3) Kunnen we leren hoe een menselijk embryo zich ontwikkelt en het succes van IVF vergroten?

Niet zwanger na IVF
De helft van de vrouwen wordt na een in-vitro fertilisatie (IVF) behandeling niet zwanger. Dit heeft te maken met een afwijkend aantal chromosomen. We gaan dit probleem onderzoeken met een model voor menselijke embryo’s, dat voldoet aan onze wettelijke, ethische en maatschappelijke standaarden.

Embryomodel ontwikkelen
Wij gaan een embryomodel ontwikkelen uit menselijke stamcellen. We gaan dit model gebruiken om implantatie zo goed mogelijk na te bootsen, zodat we kunnen ontrafelen hoe weefsels ontwikkelen. Daarna kijken we hoe cellen met een afwijkend aantal chromosomen de ontwikkeling beïnvloeden. De volgende stap is om te kijken of we hierop in kunnen grijpen om afwijkende cellen sneller uit te schakelen, of de gezonde cellen meer kans te geven.

Betere begripsvorming en IVF behandeling
Dit project zal een belangrijke bijdrage leveren aan zowel het begrip van de vroege embryonale ontwikkeling als de verbetering van de kansen op een positieve IVF zwangerschap.

Meer informatie
Titel: Beyond the blastocyst: modeling human embryology with stem cells
Projectleider: Dr. D. (Derk) ten Berge (Erasmus MC)
Consortiumpartners: Erasmus MC, Hubrecht Instituut, Radboud Universiteit, IMBA - Institute of molecular biotechnology
Projectnummer: 10250022120003

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website