Begin 2020 had Gertjan door dat corona ook Nederland zou raken. 'Als reumatoloog dacht ik direct aan mijn eigen patiëntengroep. In het geval van een pandemie zouden zij mogelijk minder afweer hebben, geen immuniteit, terwijl we te maken hebben met een zeer besmettelijk virus.'

Reumatoloog en onderzoeker dr. Gertjan Wolbink, verbonden aan Sanquin, Amsterdam UMC en Reade, deed voor de COVID-19 uitbraak al immunologisch onderzoek. Toen de coronapandemie doorbrak wist hij met deze kennis en ervaring in korte tijd een nieuw grootschalig onderzoek op te zetten. En dat was nodig. Samen met hoofdonderzoeker dr. Theo Rispens van Sanquin, microbioloog Erik Vogelzang en PhD-studenten Femke Hooijberg en Laura Boekel werkt hij aan het onderzoek ‘Impact van de COVID-19 pandemie op patiënten met een inflammatoire reumatische aandoening’. In dit interview vertellen Gertjan en Laura over het onderzoek en welke resultaten er tot nu toe bekend zijn.

foto van Gertjan Wolbink, Laura Boekel en Yaëlle Besten
V.l.n.r. Gertjan Wolbink, Laura Boekel en Yaëlle Besten

Ziekte-ernst en antistofrespons bij verschillende groepen

Bij reumatische aandoeningen is het afweersysteem van het lichaam ontregeld, waardoor chronische ontstekingen ontstaan. Om klachten te onderdrukken of te verminderen, krijgen mensen met een reumatische aandoening medicatie die de afweer onderdrukt.

Gertjan: 'Samen met microbioloog Erik Vogelzang spraken we over zijn promotieonderzoek dat nog meer verdieping moest krijgen. We zagen een kans in de opkomst van COVID, dat destijds nog letterlijk ver van ons bed was. Begin februari 2020, nog voordat in Nederland de eerste besmette COVID-19 patiënt bekend was, hadden wij al een onderzoeksopzet. We wilden de ziekte-ernst en aanmaak van antistoffen na COVID-19 infectie bij gezonde mensen vergelijken met onze eigen patiëntengroep - mensen met een reumatische aandoening - en dit in een later stadium na vaccinatie herhalen.

Om dit te kunnen doen moest er een assay ontwikkeld worden waarmee we antistoffen in het bloed zouden kunnen meten. Daarom zijn we direct begonnen met het volgen van gezonde mensen met een COVID-19 besmetting. Dat waren begin 2020 in de eerste instantie mensen die ziek terugkwamen van wintersport. Dankzij bloedafnames van deze groep mensen was hoofdonderzoeker Theo Rispens van Sanquin in staat een assay te ontwikkelen die heel gevoelig en specifiek is voor het aantonen van antistoffen tegen het coronavirus. Zo konden we dus op een betrouwbare manier vaststellen of iemand een corona infectie had doorgemaakt. Maar hoeveel mensen heb je nodig om een valide uitspraak te doen over de antistofrespons? Uiteindelijk hebben we 4.000 mensen gevolgd, waaronder een groot deel van de Amsterdamse reumapopulatie.'

Innovatie van de onderzoeksmethode door corona

De uitvoering van dit omvangrijke onderzoek kwam voor Laura Boekel op het juiste moment. Zij had net haar bachelor geneeskunde gehaald en promoveert in 2022 als epidemioloog. Laura is als onderzoekstalent gevraagd om dit onderzoek te coördineren. Ook is Laura genomineerd voor de Nicolaes Tulp Prijs voor beste onderzoek én heeft zij deze prijs gewonnen. Want niet alleen de snelheid van dit onderzoek was baanbrekend, ook de methode die is gebruikt.

'In korte tijd hadden we een online platform waarbinnen we vragenlijsten konden versturen, naast het versturen van materiaal waarmee deelnemers bloed af konden nemen. Via dit online platform stonden we in contact met onze deelnemers. Op deze manier werd het mogelijk om ontzettend snel data te verzamelen. Bijna real-time! In augustus 2020 publiceerden wij al de eerste resultaten,' vertelt Laura enthousiast.

Welke inzichten gaven deze vragenlijsten?

'Uit de kwantitatieve data bleek dat reumapatiënten minder vaak besmet werden met COVID-19. Door de vragenlijsten die we hadden uitgestuurd en van de patiënten hadden ontvangen, konden we al snel concluderen dat dit verschil verklaard kon worden doordat mensen met reuma zichzelf strenger isoleerde ten opzichte van gezonde controles en dus minder werden blootgesteld aan het coronavirus. Er was dus geen medisch aanwijsbare reden gevonden. In het kader van vaccinatie konden we er via het online platform heel snel achter komen hoe hoog de vaccinatiebereidheid onder reumapatiënten was. Dit percentage bleek even hoog te zijn als de controlegroep met mensen in een goede gezondheid,' vertelt Laura. 'En wat verder uniek is aan het platform, is dat wij resultaten direct terug kunnen koppelen aan de deelnemers zelf, zowel individuele uitslagen van het bloedonderzoek als algemene updates over onze bevindingen.'

Het gebruik Rituximab vermindert de werking van vaccinatie bij reumapatiënten

'Vanaf april 2021 hebben we gevaccineerde patiënten gevolgd. Uit dit gedeelte van het onderzoek bleek dat reumapatiënten die het medicijn Rituximab gebruiken na vaccinatie minder beschermd zijn tegen een COVID-19 infectie, omdat dit medicijn B-cellen doodt. En B-cellen maken antistoffen die kunnen hechten aan de ziekteverwekker. Bij virussen zorgen de antistoffen die B-cellen maken ervoor dat het virus geen cellen meer kan binnendringen en sneller uit het lichaam kan worden opgeruimd. Vanwege het gebruik van dit medicijn door reumapatiënten loopt deze patiëntencategorie daarom een groter risico om ernstig ziek te worden bij een besmetting met het coronavirus. In overleg met het RIVM is om deze reden een derde vaccinatie in het rijksvaccinatieprogramma vervroegd geïntroduceerd voor deze patiëntgroep in de hoop de afweerreactie te kunnen versterken.' aldus Laura.

'Tot nu toe is dit gehele onderzoek een rollercoaster geweest. Vanaf begin 2020 zijn we hier - met veel enthousiasme - non-stop mee bezig en dan is het fijn om te zien dat het lukt om betekenis aan het werk te geven. Met het aantrekken van een jong onderzoekstalent als Laura vielen alle puzzelstukjes in deze studie op hun plaats,' vertelt Gertjan.

Verder optimaliseren

De combinatie van een digitaal platform en het gebruik van vingerprikken maakt dat we heel flexibel zijn en kunnen anticiperen op veranderingen in de pandemie. De prospectieve opzet en het gelijktijdig volgen van een grote groep gezonde controledeelnemers maakt dat de data van hoge kwaliteit is. Hierdoor hebben we herhaaldelijk snel belangrijke data weten te verzamelen en publiceren en zijn onze resultaten bijvoorbeeld meegenomen in beleidsvorming omtrent coronavaccinaties voor kwetsbare groepen. Daarnaast is de interactie die we met de deelnemers hebben uniek: we delen al onze bevindingen die we publiceren en uitslagen van bloedafnames worden individueel teruggekoppeld aan mensen.

Al deze aspecten hopen we de komende periode verder te kunnen optimaliseren, zodat we ons onderzoeksplatform kunnen omvormen tot iets wat we in de toekomst kunnen blijven gebruiken, voor zowel COVID-specifiek als ander wetenschappelijk onderzoek. Om dit te kunnen bereiken zullen we op zoek moeten gaan naar aanvullende subsidie. We hopen echter nu te hebben bewezen dat ons onderzoek het waard is om in te investeren, en dat we verdere ondersteuning kunnen krijgen om onze toekomstplannen te kunnen uitwerken en waarmaken!

Meer informatie?

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website