Wanneer resultaten van onderzoeken vergeleken kunnen worden, hebben mogelijk meer mensen profijt van deze onderzoeken. Dat is de reden dat ZonMw als voorwaarde voor het deelprogramma COVID-19 vaccinstudies stelde dat er gewerkt zou worden met onderling afgestemde en geharmoniseerde protocollen en meetmethoden.

Nederland wil dat iedereen met behulp van een vaccin beschermd kan worden tegen COVID-19. Maar sommige groepen patiënten hebben mogelijk een suboptimale  immuunrespons bij de huidige vaccins omdat zij een minder goed functionerend immuunsysteem hebben. Daarom maakte VWS geld vrij voor studies naar deze patiëntgroepen.

ZonMw stelde als voorwaarde voor de financiering dat de resultaten vergeleken kunnen worden, zodat ook overstijgend onderzoek naar de resultaten mogelijk is. Een unicum, vertellen Willy Spaan, voorzitter van de commissie Vaccinstudies bij ZonMw en Cécile van Els, mede-coördinator vaccinstudies bij het RIVM.

Portret Willy Spaan
Willy Spaan
Cécile van Els, portretfoto
Cécile van Els

Harmonisatievoorwaarde: logisch én noodzakelijk

‘Dit was bij uitstek een deelprogramma waarbij harmonisatie logisch en ook eigenlijk noodzakelijk was. De onderzoeken leken op elkaar en door de resultaten later te kunnen vergelijken, werd er meer uit de onderzoeken gehaald. In zekere zin was het geheel daardoor meer dan de som van de delen’, legt Spaan uit. Een bijkomend voordeel was dat door de harmonisatievoorwaarde van ZonMw de budgetten voor het onderzoek ook beter te verantwoorden waren richting de politiek.

Onderzoekers moesten even wennen, maar raakten zeer gemotiveerd

Maar hoewel het opleveren van vergelijkbare data in dit programma misschien logisch was, was het voor de onderzoekers wel even wennen. ‘Onderzoekers zijn niet zo gewend om data en protocollen te delen’, vertelt Van Els. ‘Maar in dit geval zag iedereen al snel de noodzaak er van in. Natuurlijk was de prikkel de toekenning van de financiering voor het onderzoek, maar daarna volgde bij de onderzoekers een intrinsieke motivatie.

‘Iedereen vond het belangrijk om die vergelijking mogelijk te maken, omdat het overduidelijk was dat de resultaten daardoor beter toegepast zouden kunnen worden. Zo kun je gaan zoeken naar een rode draad bij verschillende patiëntengroepen. Als de ene groep wellicht baat heeft bij een derde prik vanwege een bepaalde immuunrespons, dan zou dat bij een andere groep misschien ook zo kunnen werken.’

Harmonisatievoorwaarde vergroot kans op behandeling

Het was een schoolvoorbeeld van crossing borders, zegt Spaan. ‘Het resultaat daarvan is dat er handelsperspectief komt voor deze groepen patiënten. Omdat binnen de studies slechts een beperkt aantal patiënten kon worden getest, was de harmonisatievoorwaarde van ZonMw extra van belang. Zo vergroot je de resultaten en daarmee ook de mogelijke kans op behandeling van deze kwetsbare groepen.’

Creatieve oplossingen om resultaten vergelijkbaar te maken

Omdat veel van de COVID-19 vaccinstudies niet helemaal op elkaar aansloten, waren er creatieve oplossingen nodig om tot vergelijkbare resultaten te komen. Zo werkten onderzoekers met verschillende laboratoria. Dat zou hebben kunnen leiden tot verschillende resultaten. Daarom werd eerst onderling een testvalidatie uitgevoerd. De labs kregen dezelfde samples opgestuurd om te testen. Daarna konden de labresultaten onderling vergeleken worden. Met deze nulmeting konden de klokken gelijk gezet worden, waardoor de resultaten van de onderzoeken vergelijkbaar werden. ‘Zo konden we uiteindelijk appels met appels vergelijken’, aldus Spaan.

Financiering door ZonMw maakte beschikbaarheid vaccins mogelijk

De grootste uitdaging voor de COVID-19 vaccinstudies was uiteindelijk niet zozeer de harmonisatie. Het programma startte in de eerste maanden van 2021 toen er nog weinig vaccins in Nederland beschikbaar waren. De uitdaging was dus vooral om vaccins beschikbaar te krijgen om de onderzoeken uit te kunnen voeren. ‘Het helpt in zo’n geval dat ZonMw de subsidieverstrekker van deze studies is’, vertelt Van Els. ‘Er waren natuurlijk veel meer lobbygroepen die graag vooraan in de rij wilden staan voor de schaarse beschikbare vaccins. Maar doordat ZonMw opdrachtgever en financier van deze onderzoeken was en ze wetenschappelijk liet toetsen, werd de waarde en het gezamenlijke belang van deze onderzoeken ook duidelijk voor de politiek. En kwam er uiteindelijk ook politieke steun om de schaarse vaccins beschikbaar te stellen.’

Harmonisatie leidt ook tot betere patiëntcommunicatie

De harmonisatie-eis van ZonMw voor de COVID-19 vaccinstudies zal niet alleen leiden tot beter inzicht in het beleid dat nodig is om patiënten met een lage immuunrespons te beschermen tegen COVID-19. Ook de communicatie naar patiënten zal hierdoor verbeteren, legt Van Els uit. ‘Het zorgt ervoor dat patiënten met verschillende aandoeningen maar met een zelfde immuunrespons ook dezelfde informatie en duiding krijgen. Die harmonisatie van informatie richting de patiënt is ook waardevol.’ 

Transparantie en mate van samenwerking waren uniek

Hoewel de situatie en de urgentie uniek waren voor dit deelprogramma, verwacht Van Els dat harmonisatie ook in de toekomst een rol zal spelen bij onderzoeken die worden gefinancierd vanuit ZonMw. ‘De betrokken onderzoekers zagen het nut ervan in. De transparantie en mate van samenwerking waren uniek en gaven iedereen energie. Niet voor ieder programma zal zo’n harmonisatievoorwaarde logisch zijn en er zullen altijd hobbels overwonnen moeten worden. Want niet iedereen is meteen bereid zijn eigen methode aan te passen aan een andere.’

Naast meer resultaten ook besparing op kosten

Spaan en Van Els zijn echter hoopvol dat door de harmonisatievoorwaarde van ZonMw lessen zijn geleerd. Spaan: ‘Veel onderzoekers zijn ook internationaal werkzaam. Om internationaal onderzoeksresultaten te kunnen vergelijken, zou het welkom zijn als er meer gekeken wordt naar de vergelijkbaarheid van resultaten. En als het niet is vanwege de uitkomsten van het onderzoek, dan wel vanwege de kosten. Door labs op een vergelijkbare wijze te laten werken, spaar je geld uit. Als instituten minder uit eigen belang handelen, hoef je niet telkens het wiel opnieuw uit te vinden.’

Meer informatie

Over het COVID-19 programma vaccinstudies

Eind 2020 heeft ZonMw in samenwerking met het RIVM in opdracht van het ministerie van VWS het deelprogramma COVID-19 Vaccinstudies opgezet. Dit programma richt zich op de ontwikkeling van kennis die direct bruikbaar is voor behandelaars en patiënten,  en kan bijdragen aan besluitvorming over de inzet van COVID-19 vaccins in Nederland. In december 2020 startte de subsidieronde ‘Urgente onderzoeksvragentraject vaccinstudies’. Het onderzoek richt zich hierbij op de optimalisatie van COVID-19 vaccinatie bij kwetsbare groepen. Er zijn 8 studies gefinancierd die onderzoek doen naar COVID-19 vaccinatie bij patiënten met een verstoord immuunsysteem door bijvoorbeeld aanleg, ziekte, medicatie, of transplantatie.

Tekst: Contenture
Beeld: Cécile van Els en LUMC
Eindredactie: COVID-team ZonMw

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website