Vervolg

Resultaten

Onderzoek

De onderzoekers constateren dat het begrip waardigheid op twee manieren kan worden benaderd: als ethisch principe en als esthetisch principe. In het eerste geval gaat het om zaken die in principe voor ieder individu gelden, bijvoorbeeld het recht op autonomie. Waardigheid als esthetisch principe is persoonlijker en heeft betrekking op zaken als wat vindt je wel/niet prettig of mooi of aanvaardbaar. De onderzoekers constateren dat de esthetische kant van waardigheid - waarbij iedereen zijn/haar eigen normen hanteert - voor mensen even belangrijk is als de ethische kant van waardigheid.  
Zij stellen dat de ethische en esthetische waarden in belangrijkheid kunnen wisselen. Het esthetische 'schoon zijn', dus gewassen worden, kan verheven worden tot universele waarde voor bewoners van een verzorgingshuis, terwijl de ethische waarde 'respect voor privacy' minder strak gehanteerd kan worden bij psychiatrische patiënten die dreigen te vervuilen.

Zorg

Uit de focusgroepen met specialisten en verpleegkundigen constateren de onderzoekers dat als waardigheid in de zorg op het spel staat, het altijd gaat om fundamentele waarden waarmee voor de betrokkenen niet valt te marchanderen. Zorgverleners stellen dat ze die waarden niet naast zich neer kunnen leggen, ook als de patiënt, diens familie en andere hulpverleners het begrip waardigheid anders invullen. Zorgverleners gaan dan op zoek naar compromissen die ieders (idee van) waardigheid zoveel mogelijk respecteren. Dat is van groot belang omdat de eigen waardigheid van de hulpverleners direct gespiegeld wordt in de waardigheid die zij zien bij hun patiënt. Als zorgverleners het naar hun idee niet goed (kunnen) doen, staat ook hun eigen waardigheid op het spel.

Als het mogelijk is, stellen de hulpverleners de vraag aan de patiënt wat die belangrijk vindt. Dat blijkt niet makkelijk, omdat artsen hun stervende patiënten soms pas heel kort kennen. Ze moeten hun patiënt eerst leren kennen om te zien wat er moet gebeuren. Dit speelt vooral een rol bij euthanasie. De patiënt moet de wens daartoe uiten en de hulpverlener wil die wens goed kunnen begrijpen terwijl de patiënt soms niet erg aanspreekbaar (meer) is. Ook bij euthanasie is er sprake van esthetiek en spiegeling van waardigheid van de zorgverlener in de waardigheid van de patiënt. De ‘mooiste’ euthanasie is euthanasie  die de patiënt zelf vorm kan geven (bepalen hoe het gaat, wie erbij is, zelf het drankje drinken,enz). De patiënt geeft daarmee ook blijk van de erkenning van de waardigheid van de dokter. De patiënt begrijpt dan dat het actief beëindigen van het leven voor de dokter een bedreiging van diens eigen waardigheid kan zijn.

De onderzoekers concluderen dat plaats van technologie ten aanzien van waardigheid in de palliatieve fase ambivalent is. Enerzijds bestaat het 'esthetische' idee dat bij een mooie en waardige dood geen ‘medische toeters en bellen’ horen. Anderzijds kan technologie helpen om comfortabel te zijn en waardigheid in stand te houden. Dit varieert van technologieën als bedden, washandjes tot de morfinepomp en pijnstillers. Daarnaast is er technologie die ‘niks doet’ aan het lichaam van de patiënt maar een symbolische of rituele functie heeft, bijvoorbeeld om de familie gerust te stellen (bijvoorbeeld: toch nog even de bloeddruk meten, iets doen aan het gereutel). Ook deze technologieën zijn van invloed op waardigheid omdat ze de naasten helpen het sterven van hun familielid beter te dragen. Tenslotte zijn er technieken die helpen om te sterven (sedatie, drankje, infuus). Ook deze kunnen op invloed hebben op de waardigheid van zowel patiënt als arts.   

Aanbevelingen

Zorg

De onderzoekers constateren dat esthetiek een belangrijke plaats heeft in het nadenken over goed sterven ('een waardige dood is een mooie dood'), maar ook in het denken over wat goede zorg is. Via de esthetische genres geven mensen aan wat voor hen belangrijk is voor een goede dood. De onderzoekers stellen dat dit altijd met patiënten besproken moet worden.

Onderwijs

Moreel beraad of socratische gesprekken kunnen helpen de bewustwording te vergroten van het feit dat technologie niet altijd haaks staat op waardig sterven. Sommige technologie bevordert juist waardig sterven.

Onderzoek

De onderzoekers concluderen dat project een belangrijke stap heeft gemaakt in het effenen van de theoretische weg naar een samenhangende manier om over waardigheid na te denken, door esthetische waarden met de zorg, het dagelijks leven en de ethiek te verbinden. Verder onderzoek is nodig om dit thema verder uit te diepen. Specifieke vragen zijn daarbij:

  • de uitwerking van esthetische subjectiviteit
  • de rol van verschillende soorten technologie in het leven van patiënten
  • de relatie tussen waardigheid en kwaliteit van leven
  • het uitwerken van nieuwe theorie naar multiculturele conflicten over esthetische waarden
  • onderzoek naar esthetiek in het dagelijks leven en de zorg.

Nader onderzoek is ook nodig naar conflicten tussen professionals en patiënten/ familie over waardigheid in de laatste levensfase. Gesprekken over waardigheid gaan altijd over kwesties die de artsen en verpleegkundigen sterk raken. Hulpverleners kunnen de waardigheid van hun stervende patiënten beïnvloeden, maar de patiënten kunnen ook de waardigheid van de zorgverleners beïnvloeden. Te lang doorbehandelen verandert ‘behandelen’ in ‘schade toebrengen’. Daarmee staat niet alleen de waardigheid van de patiënt maar ook die van de zorgverleners op het spel. Het verdient nader onderzoek om uit te zoeken om welke  conflicten het hierbij gaat, en vooral welke oplossingen gevonden hierbij in de praktijk gevonden worden.

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website