ZonMw tijdlijn Palliatieve zorg https://www.zonmw.nl/ Het laatste nieuws van de tijdlijn van Palliatieve zorg nl-nl Sat, 04 Jul 2020 18:30:44 +0200 Sat, 04 Jul 2020 18:30:44 +0200 TYPO3 news-5895 Fri, 03 Jul 2020 12:51:41 +0200 Eerste resultaten van creatieve ideeën aanpak coronavirus https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/eerste-resultaten-van-creatieve-ideeen-aanpak-coronavirus/ Door het creatieve idee van Do It Together zijn de eerste verticale tuintjes af; het resultaat van dagbesteding thuis. Het project FlexVisit maakte mogelijk dat veel ouderen in verpleeghuizen dankzij veilige bezoekcabines toch bezoek konden ontvangen. Verder leerden verpleegkundigen door virtual reality werken met COVID-patiënten. Een kleine greep uit de resultaten van 74 projecten die zijn gestart binnen de regeling Creatieve oplossingen aanpak coronavirus (COVID-19). Impact realiseren met creatieve oplossingen

'Door heel Nederland zijn initiatieven gestart om de negatieve gevolgen van het coronavirus voor kwetsbare groepen of praktische problemen in de zorg te beperken', legt ZonMw-programmamanager Lisanne Hogema uit. 'Als maatschappij kunnen we de vruchten plukken van deze creatieve oplossingen. De impact van ieder project is verschillend, maar alle projecten zijn ieder op hun eigen manier van belang.' Veel projecten zijn bijvoorbeeld uitgevoerd om contact met ouderen in verpleeghuizen en de buitenwereld mogelijk te maken. Ook zijn projecten gestart die het gebruik van e-health een extra boost hebben gegeven, zoals het digitaal werkbaar maken van EMDR-therapie.

Resultaten voor brede doelgroep

De kortlopende projecten zijn in de afrondende fase en de eerste resultaten worden zichtbaar. Hogema: 'We zijn erg enthousiast over de berichten die we krijgen van projectleiders en de bijdrage die zij leveren aan het tegengaan van de gevolgen van de coronacrisis. Projecten zorgen bijvoorbeeld dat de problemen voor zorgverleners of kwetsbare groepen worden aangepakt.' Ook is zij erg te spreken over de verscheidenheid aan doelgroepen die met deze projecten worden geholpen: 'Van zorgverleners en revaliderende COVID-19-patiënten tot kwetsbare jongeren en zwangere vrouwen. De verscheidenheid aan mensen die met de creatieve oplossingen wordt geholpen is groot.'

Oplossing voor later

Van de vele projecten zijn er een aantal waarvan het probleem inmiddels minder urgent is, zoals projecten die een oplossing onderzochten voor het tekort aan beademingsapparatuur. 'De kennis die deze projecten hebben opgeleverd is ook voor een volgende golf coronavirus of andere epidemie van belang', benadrukt Hogema. 'Daarnaast is de kennis die is opgedaan waardevol voor mogelijk vervolgonderzoek of als basis om de zorg te vernieuwen.'

Delen van resultaten

De komende maanden worden de resultaten van deze projecten op de ZonMw-website geplaatst. Daarnaast wordt de opgedane kennis toegankelijk gemaakt en gedeeld met de betreffende doelgroepen, zodat deze kennis door iedereen gebruikt kan worden. Hogema geeft aan: 'Kennisinstellingen, cliëntorganisaties en ziekenhuizen spelen hierin een belangrijke rol. Ook merken we dat projectleiders zelf gemotiveerd zijn om hun behaalde resultaten te delen en de impact van hun project zo groot mogelijk te laten zijn.'

Meer informatie

]]>
news-5892 Fri, 03 Jul 2020 11:51:11 +0200 Vernieuwd projectenoverzicht palliatieve zorg https://www.zonmw.nl/fileadmin/zonmw/documenten/Thema_Palliatieve_Zorg/Digitale_projectenwaaier_Pallantie.pdf Bekijk meer dan 70 projecten van het programma 'Palliantie. Meer dan zorg' in onze projectenwaaier. Een handig overzicht met per project een korte omschrijving, de doelgroep en de resultaten. Zie direct welke projecten relevant zijn voor u. news-5858 Mon, 29 Jun 2020 19:06:57 +0200 Wetenschap helpt maatschappij met herstarten https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/wetenschap-helpt-maatschappij-met-herstarten/ Tijdens de persconferentie van 24 juni jl. werden nieuwe versoepelingen van de coronamaatregelen aangekondigd. Bedrijven en organisaties krijgen de mogelijkheid om hun werkzaamheden weer op te pakken of uit te breiden, wel met 1,5 meter afstand. De vraag daarbij is hoe ze dat het beste kunnen aanpakken, ook met oog op een mogelijke volgende uitbraak van het coronavirus of een andere epidemie. Daar is onderbouwde kennis voor nodig. Via de subsidieregeling ‘Wetenschap voor de Praktijk’, zijn ruim 50 samenwerkingen gestart tussen wetenschappelijke en maatschappelijke organisaties of bedrijven om dat uit te zoeken. Kwetsbare groepen en hulpverleners helpen

Door de coronapandemie is gebleken dat kwetsbare mensen vaker buiten beeld bij zorgverleners bleven. Voorbeelden zijn ouderen, kinderen in een onveilige thuissituatie en mensen met een ggz-zorgvraag. Hierdoor kregen zij niet de juiste hulp en konden hun klachten verergeren. Een flink aantal onderzoeken richten zich daarom op passende hulp voor die groepen en op de zorgverleners, zowel tijdens als na coronatijd. Dr. Paul Kocken (Erasmus Universiteit Rotterdam) doet bijvoorbeeld onderzoek naar de druk op huisartsen in achterstandswijken, waar de bezoekfrequentie normaal hoger is. Door de coronamaatregelen is dat echter minder geworden. Kocken onderzoekt wat de invloed van de inzet van bijvoorbeeld beeldbellen is op het huisartsbezoek: ‘COVID-19 brengt een versnelling in het gebruik van ict in de huisartsenpraktijk. Het biedt de kans voor ‘teamscience’ met onderzoek door huisartsen en wetenschappers naar de gevolgen van zorg op afstand voor kwetsbare groepen.’

Wetenschappelijk onderbouwde kennis voor openbaar leven

De realiteit is dat de coronamaatregelen en daarmee de situatie in de samenleving voortdurend veranderen. De projecten die zijn gestart, volgen het ritme van die verandering. Een voorbeeld is de situatie in het openbaar vervoer. Professor Karst Geurs van de Universiteit Twente startte een project naar de optimalisatie daarvan: ‘De afname van het aantal reizigers en opgelegde beperkingen in de capaciteit van bussen en treinen hebben een grote invloed op de organisatie van het openbaar vervoer. Vanaf 1 juli kan weer worden gereisd voor niet-noodzakelijke reizen, maar er zijn nog wel capaciteitsbeperkingen. Reizigers moeten drukte mijden en niet alle staanplaatsen kunnen worden benut’, legt hij uit. ‘In dit project wordt een nieuw model ontwikkeld voor het openbaar vervoer in de regio Twente. Op basis van de uitkomsten kan het openbaar vervoer zo effectief mogelijk ingericht worden.’
Het coronavirus heeft effect op het hele openbare leven. De variëteit van de projecten is daarmee ook groot. Van de inzet van beeldschermzorg bij ouderen in de wijk tot de invloed van grote (hardloop)evenementen op de besmettingsgraad van COVID-19.

Dr. ir. Beitske Boonstra (Erasmus Universiteit Rotterdam) doet onderzoek naar het ontstaan van maatschappelijke coalities in coronatijd, die kunnen uitgroeien tot duurzame samenwerkingsverbanden. ‘Tijdens de coronacrisis ontstonden tal van particuliere initiatieven uit solidariteit met medestadsbewoners. Dit soort – vaak spontane – initiatieven hebben een grote meerwaarde voor de stad.’


Verschillende groepen onder de loep

De pandemie en de daartoe genomen maatregelen treffen de hele samenleving. Nu en voor langere tijd. Naast het zorgsysteem en de patiënt-behandelaar-relatie is ook de mentale gesteldheid van zorgmedewerkers onderwerp van onderzoek. Ook naar beroepsgroepen buiten de gezondheidszorg is onderzoek gestart. Zo richt onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut zich op een doelgroep waar je misschien minder snel aan zal denken; op sekswerkers in de regio Hart van Brabant in tijden van corona. Daarnaast wordt vanuit de Hogeschool Utrecht samengewerkt met de gemeente Utrecht om inzicht te krijgen in economische, psychologische en sociale behoeften van zzp’ers. dr. Josje Dikkers: ‘Uiteindelijk willen we met dit onderzoek bijdragen aan een diepgaander, kwalitatief beeld van kleinere ondernemers en zzp’ers die in Utrecht een TOZO-regeling hebben aangevraagd om deze groep vanuit de gemeente en stad beter te kunnen ondersteunen, hun veerkracht te vergroten en zo bij te dragen aan een duurzaam toekomstperspectief.’

Programma COVID-19

Door de aanzienlijke impact van de coronacrisis is er een grote behoefte aan medische en maatschappelijke oplossingen en antwoorden. Daarom startte ZonMw in opdracht van VWS en samen met NWO het onderzoeksprogramma COVID-19. Dit programma heeft als doel bij te dragen aan het bestrijden van de gevolgen van het coronavirus (COVID-19) op korte en langere termijn en de maatregelen daartegen. Het programma levert nieuwe kennis op over preventie, behandeling en herstel van deze infectieziekte en ook over bredere maatschappelijke vraagstukken.

Meer informatie

]]>
news-5851 Mon, 29 Jun 2020 06:01:00 +0200 Subsidieoproep onderzoeksprojecten essentiële zorg https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/kwaliteit-van-zorg/verpleging-en-verzorging/ Het verlenen van essentiële zorg behoort tot de kerntaken van verpleegkundigen, verpleegkundig specialisten en verzorgenden, maar is nog het minst onderzocht! Essentiële zorg draagt bij aan het welbevinden van de cliënt/patiënt. Zowel op fysiek, psychisch als sociaal gebied. Heb jij een goed projectidee om, in een breed samenwerkingsverband, het verpleegkundig en/of verzorgend handelen wetenschappelijk te onderbouwen? Vraag dan nu subsidie aan. news-5813 Wed, 24 Jun 2020 15:40:00 +0200 UMCG borgt zingevingsgesprekken al in 10 afdelingen https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/umcg-borgt-zingevingsgesprekken-al-in-10-afdelingen/ In het ZonMw-Parelproject ‘Als niet alles is wat het lijkt’ speelde een digitale leerwerkplek een belangrijke rol. Het is inmiddels een onmisbaar hulpmiddel in het borgen van een nieuwe zingevingsaanpak in het UMCG. Sectordirecteur Hayo Schultink: ‘De organisatie moet het zélf willen.’
Nadat An Reyners van het UMCG namens het projectteam de ZonMw-Parel in ontvangst nam, heeft het Groningse ziekenhuis bepaald niet stilgezeten. Zingeving krijgt steeds meer een vaste plek op de werkvloer. Hayo Schultink, sectordirecteur Langdurige zorg en vaten, zet daar met geestelijk verzorgers en verpleegkundige teams de schouders onder. ‘Wie vernieuwing wil realiseren, moet niet met een boodschappenlijstje naar het bestuur stappen. Zorg ervoor dat ze het zélf willen. Samen met de geestelijke verzorging hebben we een strategiestuk geschreven, met missie, visie en een plan van aanpak. Dat hebben we samengevat op 1 dubbelgevouwen A3. Concreet en praktisch, inclusief een link met de digitale leeromgeving. Daarmee wisten we de raad van bestuur te enthousiasmeren.’

Goed hulpmiddel

Onderdeel van de strategie was de vaste eindejaarsronde van bestuur en leidinggevenden. Overal in het ziekenhuis zijn er dan korte presentaties. Schultink: ‘De geestelijke verzorging zat ook in die rondleiding. Al snel kregen we een mail: dit is zó goed, dat moeten we gewoon gaan doen!’ Het begint natuurlijk met een goed project dat aansluit op wat patiënten willen, zegt Schultink. ‘Uit onderzoek is bekend dat 83 procent van de patiënten zingeving belangrijk vindt in het ziekteproces. Dat onderstreept het belang van het implementeren van de richtlijn Zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase. Als je daaraan gaat werken, ontdek je dat professionals het soms een moeilijk onderwerp vinden. De digitale leerwerkplaats blijkt dan een goed hulpmiddel.’

Mooie bijvangst

Als patiënten ergens blij van worden, zijn professionals dat ook, aldus Schultink. ‘Verpleegkundigen zeggen dat patiënten zich meer gezien en gehoord voelen als mens. En het praten over zingeving levert mooie bijvangst op in de teams. Ik hoor van onze medewerkers dat het plezierig is als een collega vraagt wat zíj nu belangrijk vinden. We merken dat teamleden zich kwetsbaarder durven opstellen, opener kunnen zijn. En het is fijn om als het ware gelegitimeerd 5 minuten bij een patiënt te kunnen zitten en gewoon even niets te zeggen. Ook een stilte kan heel waardevol zijn.’

Op koffiepauze

Intussen is er veel aandacht voor het onderhouden van de resultaten. Schultink: ‘Geestelijk verzorger Thijs Hoogeveen schuift elke paar weken aan bij een koffiepauze op de afdelingen. Met prikkelende stellingen haalt hij elementen uit de training terug en koppelt die aan de omgang met zingevingsbehoeften van patiënten. Die koffiemomenten zijn belangrijk voor de reflectie.’ Schultink en zijn mensen willen het programma uitbreiden naar nog eens 10 afdelingen, met als einddoel alle 40 verpleegafdelingen van het UMCG. Daarvoor zoeken ze opnieuw budget. Een idee is daarnaast om op elke afdeling een zogeheten ‘aandachtsvelder zingeving’ aan te stellen, naar analogie van de bestaande aandachtsvelders voeding of wondzorg, die ervoor zorgen dat hun thema steeds aandacht houdt.

De gehele mens

Er zijn natuurlijk ook belemmeringen, zegt Schultink desgevraagd. Met name tijd en geld zijn schaars. Maar de kracht zit in de meerwaarde die je kunt toevoegen, en dat maakt investeringen volgens hem toch mogelijk. ‘Je komt niet naar het ziekenhuis omdat je  levensbeschouwelijke vragen hebt. Maar áls je er dan bent, is het uiterst relevant dat er aandacht is voor de gehele mens die je bent. Daar willen wij als ziekenhuis graag aan bijdragen.’

3 gouden lessen voor managers en bestuurders rond zingeving

  1. Heb oog voor zingeving binnen je visie op zorg. Een belangrijk thema binnen het UMCG is ‘Zie de mens’. Dat is een oproep om de patiënt in zijn geheel te zien en niet te reduceren tot ‘een diagnose’ of ‘een behandeling’.
  2. Zorg voor een goed team met een boegbeeld. Het UMCG is heel blij met hoogleraar Palliatieve geneeskunde An Reyners en een zeer professioneel team geestelijke verzorging.
  3. Geef ruimte aan het leerproces in de teams. Professionals zijn nog niet klaar met 1 training. Je moet oefenen, feedback geven én durven ontvangen. Voor dit proces is een veilige omgeving nodig.

Het consortium Ligare ondersteunt andere organisaties met een ‘train de trainers’-traject. Stuur voor vragen en aanmeldingen een mail naar: zingeving@consortiumligare.nl.

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg juni 2020. Wilt u onze nieuwsbrief ontvangen? Meld u nu aan

Meer informatie

]]>
news-5815 Tue, 23 Jun 2020 08:13:00 +0200 Advance care planning op de poli: soms liever níét naar de IC https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/advance-care-planning-op-de-poli-soms-liever-niet-naar-de-ic/ Ziekenhuis Gelderse Vallei streeft naar goede en op maat gerichte zorg. Op de poli gaan de arts en een verpleegkundig specialist in gesprek met de patiënt en diens naasten over toekomstige behandelkeuzes. Intensivist Dave Tjan en bestuursvoorzitter Mirjam van ’t Veld vertellen over het belang van deze ‘vroege zorgplanning’ voor goede palliatieve zorg.
Op de intensive care (IC) komt het aan op direct handelen. Meteen stabiliseren, snel intuberen voor de beademing. Dave Tjan, medisch leider acute zorg van Ziekenhuis Gelderse Vallei: ‘Als jonge intensivist – ik doe dit werk al sinds 1996 – hield ik van de heroïek van het handelen. Mensen die binnenkomen zijn hartstikke ziek. Het zijn uiterst kwetsbare patiënten voor wie het 5 voor 12 is en binnen een paar minuten moet je de behandeling inzetten. De laatste jaren begon het me op te vallen dat veel naasten na afloop zeiden: achteraf denk ik dat mijn vader of moeder dit eigenlijk niet gewild had. Zeker oudere mensen met veel chronische aandoeningen blijven na het IC vaak afhankelijk van zorg. Beantwoordt dat nog wel aan iemands ideeën over een waardig leven?’

Goed idee

Tjan vroeg zich af of het niet anders kon. ‘Veel van mijn patiënten komen van andere specialismen. Het zijn mensen die mijn collega’s – geriaters, longartsen, cardiologen – vaak al jaren op hun poli zien. Ik ben met ze gaan praten: herkennen jullie dit? Is het wat om met deze patiënten te bespreken wat zij zelf willen als er iets acuuts gebeurt? Dat leek iedereen een goed idee, maar op de poli heb je weinig tijd voor zo’n gesprek. Met een gezamenlijk bedachte oplossing stapten we naar de raad van bestuur. Die was meteen enthousiast. Met innovatiegelden van zorgverzekeraar Menzis konden we vervolgens een pilot doen met 20 patiënten van 2 poli’s.’

Passende zorg

Voorjaar 2018 startten de eerste poliklinische advance care planning-gesprekken (ACP) in de pilot. Bijna alle gesprekken leidden tot het vaststellen van behandelwensen. Na dit succes zijn de gesprekken in 2019 uitgebreid. Bij de specialismen longgeneeskunde, geriatrie, oncologie, cardiologie en nefrologie bespreekt nu een duo van verpleegkundig specialist en behandelend medisch specialist met patiënt en naasten de mogelijke behandelkeuzes in levensbedreigende situaties. Wat zijn iemands doelen en voorkeuren? Tjan: ‘Door behandelwensen en zorgdoelen uit te spreken, kunnen familieleden de patiënt beter vertegenwoordigen als die zich niet meer kan uiten. Bijvoorbeeld over de vraag of iemand überhaupt nog naar de IC wil. Zo zorg je samen voor de beste, meest passende zorg.’

Samen keuzes maken

Vanaf het begin heeft het ziekenhuisbestuur de aanpak ondersteund. Ook de huidige bestuursvoorzitter Mirjam van ’t Veld is enthousiast. ‘Je wilt behandelkeuzes zoveel mogelijk samen maken. Mensen kunnen vaak niet overzien hoe ingrijpend een IC-opname kan zijn. Ik herinner me een jonge vrouw met kanker. Die zou op een bepaald moment mogelijk beademd moeten worden, maar besefte niet dat ze dan niet meer van de IC af zou komen. Ze zou dus ook niet op een normale manier afscheid kunnen nemen. Toen Dave haar dat vertelde, koos ze ervoor thuis te sterven, met haar geliefde naasten om zich heen.’

Duurzame borging

Van ’t Veld is Menzis dankbaar dat er destijds projectgeld was om de poligesprekken op te zetten. Wat haar betreft blijven de gesprekken een vast onderdeel van de zorg in het ziekenhuis. Maar dan is er wel een oplossing nodig voor het gegeven dat de gesprekken niet gedeclareerd kunnen worden. ‘We willen de goede dingen voor de patiënt doen. Niet iedereen kan dit type gesprekken voeren, want ze gaan over existentiële zaken. Je moet de mensen dus goed trainen. En naast het uur dat we voor het ACP-gesprek uittrekken, is er soms ook nog een vervolggesprek. Wij zijn er gewoon mee gestart omdat we het belangrijk vonden, maar voor een duurzame borging zijn wel structurele oplossingen nodig om de bekostiging te regelen.’

Ook de eerste lijn

Voor Tjan en Van ’t Veld is het duidelijk dat de ACP-gesprekken veel opleveren voor goede palliatieve zorg. De uitdaging is om de aanpak te verbreden naar buiten het ziekenhuis. Van ’t Veld: ‘De huisarts is een belangrijke schakel. We zijn met de eerste lijn in gesprek om ook daar deze gesprekken te laten voeren. Er zijn nu al 7 koppels van een huisarts met een praktijkondersteuner, die dat in hun praktijk willen doen.’ Tjan heeft er vertrouwen in dat de zorg in de keten zo nog verder gaat verbeteren. ‘Soms is het beter om een patiënt niet naar het ziekenhuis te sturen. Voor een arts is dat een moeilijke beslissing. Alles in onze opleiding is gericht op doen, niet op dingen achterwege laten. Maar niet alles wat kan, moet.’

3 gouden lessen voor professionals en bestuurders om innovaties samen te borgen

  1. Blijf geloven in het doel dat je nastreeft: uitgaan van het belang van de patiënt en die – samen met zijn of haar naasten – de regie geven.
  2. Probeer niet alles dicht te timmeren, maar begin, experimenteer met lef en overtuig anderen al doende.
  3. Straal als bestuur en management uit dat je een vernieuwende aanpak belangrijk vindt voor de kwaliteit van zorg. Laat professionals weten dat je ze steunt, maar hou ze ook een spiegel voor. Innovatie is óók steeds blijven leren en elkaar durven coachen.

Ziekenhuis Gelderse Vallei deelt zijn ervaringen graag met andere organisaties. Stuur voor vragen of een werkbezoek een mail naar: acp@zgv.nl.

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg juni 2020. Wilt u onze nieuwsbrief ontvangen? Meld u nu aan

Meer informatie

]]>
news-5816 Mon, 22 Jun 2020 08:48:00 +0200 Tips over borgen uit Palliantieprojecten https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/tips-over-borgen-uit-palliantieprojecten/ In de Palliantieprojecten wordt veel ervaring opgedaan met de implementatie en borging van nieuwe werkwijzen in de palliatieve zorg. Bij afronding van de projecten vragen wij in het eindverslag aan de projectleiders welke lessen zij geleerd hebben en welke tips zij hebben voor andere projectleiders. Hier delen wij deze lessen en tips graag met jullie! Betrekken van eindgebruikers en belanghebbenden

Patiënten en naasten

Betrek patiënten en naasten vanaf de start van een project. Dat betekent dat je hen niet alleen informeert, maar dat je ook samen met hen de onderzoeksinhoud, onderzoeksagenda en het proces bepaalt. Het stelt je in staat om samen iets te ontwikkelen dat daadwerkelijk aansluit bij de behoefte, context, wensen en mogelijkheden van de eindgebruikers. Zo kom je tot een in de praktijk toepasbaar product dat aansluit bij de behoefte. Je kunt bijvoorbeeld focusgroepgesprekken organiseren voordat een onderzoek wordt ingediend voor subsidie. Maar ook voor en tijdens het ontwikkelen van middelen voor patiënt en naasten. Denk daarbij goed na over de juiste opzet die juist bij deze groep patiënten past. Zo kun je bijvoorbeeld met beeldmateriaal werken.

Wanneer naasten/nabestaanden een informatiebron zijn, formuleer dan een goede strategie voor het werven van patiënten voor je onderzoek. Bijvoorbeeld door zorgverleners goed te instrueren en draagvlak te creëren, te enthousiasmeren en medeverantwoordelijkheid te geven, zodat naasten op het juiste moment om medewerking wordt gevraagd: wanneer de patiënten betreffende zorg ontvangen en niet pas bij de evaluatie van de nieuwe werkwijze.

Zorgprofessionals

Het betrekken van inhoudelijk deskundige professionals die werkzaam zijn in de praktijk is waardevol. Professionals uit de praktijk kunnen makkelijker collega’s in de eigen en in andere organisaties laten zien dat het project aansluit bij hun behoeften. Dit kan helpen bij het motiveren om mee te doen aan een project. Door de intensieve samenwerking kan het project resulteren in waardevolle kennis en producten, zowel voor de wetenschap als voor de zorgpraktijk en patiënt. Verdiep je tijdig in de AVG met betrekking tot het verkrijgen van contactgegevens van zorgverleners, omdat je toestemming van hen nodig hebt. Goede communicatie over doel en opbrengst helpt hierbij.

Projectambassadeurs

Stel bij elke zorgorganisatie die meedoet in je project 1 of meerdere projectambassadeurs aan. Projectambassadeurs hebben een grote affiniteit met en betrokkenheid bij het onderwerp. Ze zijn onmisbaar voor het onder de aandacht brengen, maar vooral het onder de aandacht houden, van de nieuwe werkwijze binnen de zorgorganisatie. Dit betekent een goede communicatievaardigheid tijdens het project. Ook als er even niets te melden valt. Een ambassadeur kan ook het enthousiasme en de motivatie bij mensen kan vergroten.

Implementatiedeskundigen

Betrek ook mensen met specifiek implementatie-expertise in je project, zoals bijvoorbeeld kwaliteitsmedewerkers, implementatiespecialisten of scholingsmedewerkers. Idealiter kennen zij de organisatie en weten hierdoor hoe zij teamleden kunnen motiveren, wat de behoeften zijn en waar mogelijke belemmeringen voor implementatie aanwezig zijn. Ook kunnen zij een belangrijke rol spelen in de borging van resultaten. Daarnaast is een bijeenkomst organiseren tijdens het project een optie, waarbij je implementatiedeskundigen kunt informeren, instrueren en ervaringen met elkaar kunt laten delen over implementatie. Door deze activiteiten blijven de deskundigen betrokken bij het project, kunnen zij van elkaar leren en kunnen zij problemen waar zij tegenaan lopen samen bespreken.

Samenwerking

Landelijke belangenorganisaties

Zorg voor ruime en gevarieerde steun vanuit landelijke belangenorganisaties voor het project, bijvoorbeeld beroepsverenigingen of patiëntenverenigingen. Zij zijn onmisbaar voor input van ontwikkelfase tot het eindresultaat. Tevens zorgt deze steun ervoor dat de belangenorganisaties ‘mede-eigenaar’ zijn van de inhoud van de eindproducten, wat de borging in de eindfase stimuleert.
Je kunt als onderzoeker niet alles overzien (‘blinde vlekken’), daarvoor heb je partners uit het veld nodig. Partners betrekken bij je onderzoek of interventie helpt om al in een vroeg stadium bekendheid en draagvlak te creëren voor je eindproduct.

Zet een klankbordgroep op waarin verschillende landelijke organisaties uit het veld breed vertegenwoordigd zijn. Zij kunnen waardevolle tips en commentaar vanuit verschillende invalshoeken leveren. Bovendien kunnen zij feedback geven op tussentijdse versies van de eindproducten, en op de borging ervan. Vergeet niet om in de begroting een post op te nemen voor regelmatige consultatie van deze groep.

Samenwerken met vormgever

Betrek een vormgever vroeg genoeg in het proces. Bij de ontwikkeling van toepassingen/instrumenten is het aan te raden om samen te werken met een vormgever en deze (deels) al in het inhoudelijke proces te betrekken. De vormgever kan zo beter interacteren met de eindgebruikers. Daarmee vergroot je de aantrekkelijkheid, herkenbaarheid,  toegankelijkheid en overzichtelijkheid van het instrument.

Multidisciplinaire teams

Betrek in je projectgroep verschillende zorgprofessionals, een onderwijskundige, onderzoekers en een patiëntvertegenwoordiger. De verschillende disciplines kunnen vanuit verschillende invalshoeken een bijdrage leveren in je project, wat resulteert in betere aansluiting bij de doelgroep.

Algemene tips over borging

Organiseren bijeenkomsten

Organiseer bij een (zorg)organisatie een college, workshop of bijeenkomst. Dit vereist een tijdsinvestering, maar het komt ook weer implementatie en disseminatie ten goede. Het zorgt voor meer onderlinge betrokkenheid.

Aansluiten bij bestaande werkwijzen en producten

Aansluiting bij bestaande werkwijzen en routines vergroot de kans op succesvolle implementatie. Door aansluiting bij een bestaand product, dat al bekend is en gebruikt wordt door de doelgroep, heb je meteen een groot bereik zonder extra communicatie en pr middelen.

Opname in organisatie- en opleidingsbeleid

Om een nieuwe werkwijze te laten landen in een organisatie is het van belang dat deze werkwijze aansluit bij, of opgenomen wordt in, het organisatie- en/of opleidingsbeleid. Dit laat zien dat het management de nieuwe werkwijze ondersteunt.

Maatwerk bieden

Maatwerk levert een betere borging op binnen een zorgorganisatie. Bied daarom mogelijkheid tot aanpassing van de nieuwe werkwijze en/of het bijbehorende materiaal naar de behoeften van individuele zorgorganisatie of –afdelingen. Hierdoor sluit de nieuwe werkwijze bijvoorbeeld beter aan bij bestaande routines.

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg juni 2020. Wilt u onze nieuwsbrief ontvangen? Meld u nu aan

Meer informatie

 

]]>
news-5819 Thu, 18 Jun 2020 16:19:22 +0200 9 praktijkprojecten rond palliatieve zorg bij een verstandelijke beperking https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/9-praktijkprojecten-rond-palliatieve-zorg-bij-een-verstandelijke-beperking/ Nog niet zo heel lang geleden was er voor mensen met een verstandelijke beperking amper palliatieve zorg beschikbaar. Inmiddels is de situatie een stuk beter. Toch leven er binnen organisaties nog vragen hoe deze zorg in de praktijk te borgen is. Een ‘gereedschapskist’ moet uitkomst bieden. In de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking staat begeleiding voorop. Volgens Jacqueline Fluitman, verpleegkundig specialist bij ’s-Heeren Loo Noorderhaven in Julianadorp, verklaart dat mede waarom palliatieve zorg in deze sector lange tijd amper in beeld was. ‘De insteek is vooral agogisch, de klinische blik ontbrak nogal eens. Vanuit de thuiszorg, waar ik vandaan kwam, was ik gewend te werken met mensen die ouder worden en ziek zijn.’ Inmiddels is er ook in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking meer oog voor dingen die daarmee samenhangen, zegt Fluitman, inclusief een naderende dood. Toch ontbreekt het in veel organisaties nog aan beleid voor palliatieve zorg, terwijl mensen met een verstandelijke beperking extra kwetsbaar zijn vanwege hun geringe mogelijkheden tot eigen regie.

Beter inbedden

Anke de Veer, senior onderzoeker bij het Nivel, herkent de observaties van Fluitman. ‘De laatste 20 jaar is er zeker meer belangstelling gekomen voor palliatieve zorg, maar die is nog niet altijd goed ingebed in de organisaties. Je moet het ook beleidsmatig handen en voeten geven.’ De Veer leidt een ZonMw-project om organisaties daarbij te helpen. Het gaat om een ‘gereedschapskist’ met bestaande werkwijzen en tools voor palliatieve zorg. In 9 praktijkprojecten – dat bij ’s Heeren Loo is er een van – wordt gewerkt aan de implementatie daarvan, aansluitend bij de wensen en behoeften binnen de organisatie in kwestie. De Veer: ‘De meeste organisaties starten in het najaar met het in kaart brengen van hun palliatieve zorgbeleid. Dat doen ze met de Zelfevaluatie palliatieve zorg, ontwikkeld door IKNL en Fibula. Vervolgens kiezen de organisaties passende instrumenten uit de gereedschapskist om hun beleid aan te scherpen.’

Competenter worden

In het project leren de organisaties van elkaar, vertelt De Veer. ‘We adviseren ze over hun palliatieve zorgbeleid en onderzoeken de effecten van de gekozen aanpak.’ Het idee is dat de instrumenten goed aansluiten bij het dagelijks werk. En dat zorgverleners na de implementatie van de gereedschapskist meer weten over palliatieve zorg, competenter zijn en positiever over de kwaliteit van de geboden zorg voor cliënt en naasten. Fluitman: ‘Ook wij starten met een zelfevaluatie en kiezen vervolgens de instrumenten uit de gereedschapskist. In ons projectteam zit een gedragswetenschapper, een geestelijk verzorger, een verpleegkundig specialist en een manager. En een wettelijk vertegenwoordiger, moeder van een cliënte, cruciaal vanwege het perspectief van de doelgroep.’  

Plek in het beleid

Zonder op de uitkomsten van de zelfevaluatie vooruit te willen lopen, heeft Fluitman al wel wat ideeën over de richting. ‘De afgelopen jaren is er bij ons al een grote slag geslagen met het palliatieve zorgbeleid en met scholing van medewerkers. Ik zou een team willen vormen met minimaal twee palliatieve zorgconsulenten, speciaal opgeleide verpleegkundigen die medewerkers kunnen ondersteunen. Zij kunnen vanuit hun expertise en ervaring als intern begeleider fungeren, maar ook een brug slaan naar het management. Zodat de verbeteringen die we op de werkvloer realiseren ook een vaste plek krijgen in het beleid van ’s-Heeren Loo. En dat de ervaringen zich ook elders in de organisatie kunnen uitbreiden, als een soort olievlek.’

Successen vieren

Volgens De Veer is de grootste uitdaging om het werk in de 9 praktijkprojecten meer te laten zijn dan een eenmalig project. ‘Het is daarom belangrijk niet alleen de zorgverleners mee te nemen, maar ook het management. Alleen als er echt beleid voor palliatieve zorg komt, kun je de verbeteringen borgen. Fluitman hoopt dat de implementatie van de gereedschapskist handen en voeten gaat geven aan het landelijk beleid van ’s Heeren Loo. Dat is erop gericht om palliatieve zorg een impuls te geven. Haar suggestie: zorg voor goede interne scholing en vier je successen met het management.

Open gesprek

Palliatieve zorg is voor de meeste medewerkers niet het primaire aandachtspunt in hun dagelijkse omgang met cliënten en naasten. Fluitman: ‘Bij een lichte of matige verstandelijke beperking is het doodsbesef vaak wel aanwezig. Bij een ernstige beperking niet. Maar een cliënt merkt wel dat er bij een naderende dood veel in het lichaam verandert. Hier kun je als zorgverlener op anticiperen.’ Daarvoor is een open gesprek nodig en voor medewerkers – die soms jarenlang een intensieve band hebben met cliënten – kan dat confronterend zijn. Dit geldt vaak ook voor de wettelijk vertegenwoordigers. Fluitman: ‘Sommigen verwijten het je bijna dat je erover begint, zeker als de dood van hun naaste nog ver weg lijkt. Maar er zijn ook mensen die opgelucht zeggen: ik maak me soms ook zorgen, en nu kunnen we tenminste open over dit thema praten.’

3 gouden lessen voor palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking

  1. Durf te praten over ziek zijn en over wat belangrijk is in het leven. Doe dat met naasten, maar zeker ook met cliënten. Mensen met een verstandelijke beperking kunnen meer aan dan je misschien denkt.
  2. Vorm een multidisciplinair team dat samenwerkt aan goede advance care planning. Zo kun je alle aspecten van palliatieve zorg overzien én deze zorg als team realiseren.
  3. Neem als organisatie deel aan het regionale Netwerk Palliatieve Zorg. Dat maakt het mogelijk vanuit de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking mee te werken aan het passend maken van instrumenten. En om kennis en ervaringen uit te wisselen.

Met dank aan Patricia Appeldoorn, programmaleider palliatieve zorg Netwerk palliatieve zorg Noord Holland (ZONH).

In april 2020 zijn 8 onderzoeken en 54 implementatietrajecten  gehonoreerd om bestaande interventies in de palliatieve zorg door te ontwikkelen en te implementeren in de praktijk. Het project in dit artikel is er een van. De Netwerken Palliatieve Zorg (NPZ) gaan samen met onderzoekers aan de slag om de te onderzoeken interventie te implementeren in organisaties in het netwerk. Parallel aan deze implementatie vindt ook het onderzoek plaats. In de komende nieuwsbrieven lichten we steeds 1 onderzoek uit.

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg juni 2020. Wilt u onze nieuwsbrief ontvangen? Meld u nu aan

Meer informatie

]]>
news-5818 Thu, 18 Jun 2020 15:35:59 +0200 Zingevingsvragen: bij wie kun je terecht? https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/zingevingsvragen-bij-wie-kun-je-terecht/ Agora heeft een infographic ontwikkeld over zingevingsvragen voor vrijwilligers en professionals uit het sociaal domein en de zorg. news-5832 Mon, 15 Jun 2020 15:56:00 +0200 Palliatieve zorg in Raamplan Artsopleiding 2020 https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/palliatieve-zorg-in-raamplan-artsopleiding-2020/ In het Raamplan Artsopleiding 2020 heeft palliatieve zorg een duidelijke plek gekregen. Voor het Palliantieproject O²PZ een belangrijke stap om het onderwijs palliatieve zorg te optimaliseren. Raamplan Artsopleiding 2020

De volgende tekst is opgenomen in het raamplan:

'In essentie willen wij een arts opleiden die competenties en medische kennis integraal kan aanwenden en die duurzaam en breed inzetbaar is, daar waar noodzakelijk. Deze arts is medisch deskundig op het gebied van preventie, diagnostiek en behandeling en begeleiding, blijft zich een leven lang verder ontwikkelen, werkt goed samen in netwerken, en bevordert de gezondheid en daaraan gerelateerde kwaliteit van leven van mensen, ook in de palliatieve fase, en aansluitend op de behoeften van zowel individuen als groepen mensen.'

Bekijk hier het volledige Raamplan Artsopleiding 2020.

Meer informatie

]]>
news-5841 Mon, 15 Jun 2020 11:37:00 +0200 Leren van bestaande gegevens over palliatieve zorg https://www.nivel.nl/nl/nieuws/leren-van-bestaande-gegevens-over-palliatieve-zorg Het project 'Op weg naar een systeem om kwaliteit van palliatieve zorg inzichtelijk te maken', heeft de eerste cijfers over (acute) ziekenhuis- en huisartsenzorg gepubliceerd in 2 factsheets. news-5773 Mon, 08 Jun 2020 08:58:42 +0200 Praktische aanbevelingen palliatieve zorg voor mensen met dementie https://www.vilans.nl/vilans/media/documents/publicaties/praktische-aanbevelingen-palliatieve-zorg-voor-mensen-met-dementie.pdf De uitbraak van COVID-19 heeft een enorme invloed op onze samenleving. Maatregelen zoals sociale afstand en isolatie maken de zorg voor mensen met dementie die thuis of in het verpleeghuis wonen complexer. Het DEDICATED onderzoeksteam draagt in tijden van corona een extra steentje bij met praktische aanbevelingen voor verzorgend personeel. news-5743 Fri, 29 May 2020 13:22:18 +0200 ‘Bestuurders, managers en onderzoekers kunnen elkaar nog veel meer opzoeken’ https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/bestuurders-managers-en-onderzoekers-kunnen-elkaar-nog-veel-meer-opzoeken/ Als directeur van Transmuralis en voorzitter van Propallia, het bovenregionale consortium voor palliatieve zorg in noordelijk Zuid-Holland, ziet Stefan Fiselier mogelijkheden voor een betere toepassing van onderzoek in de palliatieve zorg. Daarin heeft iedereen een rol: onderzoekers moeten er meer op uitgaan, terwijl bestuurders en managers met een innovatieagenda de betrokkenheid bij onderzoek kunnen versterken.  

Transmuralis is een netwerkorganisatie die de transmurale (keten-)zorg in de regio Zuid-Holland Noord verbetert met verbeterprojecten, deskundigheidsbevordering en netwerkbijeenkomsten. Er zijn meer dan 30 zorgorganisaties bij aangesloten, waaronder verpleeg- en verzorgingshuizen, ziekenhuizen, thuiszorg, hospices en revalidatiecentra.

Geen aparte werelden

Praktijkrelevantie is volgens Fiselier cruciaal om onderzoek beter te laten landen bij de praktijk: patiënten, naasten en zorgverleners. ‘Onderzoekers moeten vanaf de start in verbinding staan met de urgente vragen die daar leven. Anders is het eindresultaat misschien mooi, maar worden patiënten en naasten onvoldoende bereikt.’ Gelukkig ziet hij dat onderzoekers steeds vaker hun projecten komen presenteren en praktijkbijeenkomsten bezoeken, iets wat ook bij Propallia wordt aangemoedigd. ‘Dus ga erop uit en zoek de verbinding met het veld. Onderzoek en praktische palliatieve zorg mogen geen aparte werelden zijn. Onderzoek kan wetenschappelijk nog zo goed in elkaar zitten, maar het is pas geslaagd als patiënten, naasten en zorgverleners verbetering ervaren.’

Opbrengsten monitoren

Fiselier werkte jaren in de zakelijke dienstverlening, waar innovaties volgens hem vaak sneller worden toegepast dan in de zorg. ‘Omdat bij zorgorganisaties draagvlak en afstemming op alle niveaus zo belangrijk is, is de time to market, de tijd die het een innovatie kost om toegepast te worden, vaak heel lang. Gelukkig blijkt ook dat het sneller kan op urgente momenten, zoals nu met het coronavirus (COVID-19): dan is men bereid om stappen over te slaan.’ Wat we volgens Fiselier ook kunnen leren van de zakelijke dienstverlening is het zogenaamde batenmanagement: na afloop van een project de baten blijven monitoren. Daarvoor werd bij Transmuralis speciaal een kwaliteitsfunctionaris aangesteld, die bij aanvang van een project een nulmeting uitvoert en daarna de opbrengsten blijft monitoren. ‘Zo evalueren we bijvoorbeeld jaarlijks de ketenafspraken en resultaten in onze netwerken. Soms zijn de werkafspraken niet meer actueel of is herimplementatie nodig. Onze bevindingen leg ik voor aan ons bestuur, waarna we zaken bijstellen. Dat werkt hartstikke goed.’

Inbedden in organisatie

Hoewel bestuurders en managers vaak zeer betrokken zijn bij onderzoeksprojecten, is hun perspectief anders dan dat van onderzoekers of beleidsmedewerkers, merkt Fiselier. ‘Ze kijken daarbij ook nadrukkelijk naar de impact die onderzoek en innovaties kunnen hebben op de bedrijfsvoering of personele capaciteit van hun organisatie. Soms betekent dat dat ze voor bepaalde veelbelovende vernieuwingen toch niet de financiële of personele ruimte kunnen maken.’ Wat bestuurders daarbij kan helpen, aldus Fiselier, is het opstellen van een innovatieagenda in samenwerking met zorgprofessionals. ‘Zo kun je vooraf kiezen wat er terecht moet komen in de eigen meerjarenplannen. Zorg dat grote onderzoeksprojecten niet geïsoleerd plaatsvinden, maar vanaf het begin in verbinding staan met de bedrijfsvoering. Zo geef je onderzoek en innovatie een plek in je organisatie en bevorder je de implementatie. Daarmee worden patiënten, naasten en professionals écht bereikt.’    

3 tips voor bestuurders en managers over borgen

  1. Richt je als bestuurder of manager ook op de fase na beëindiging van een onderzoeksproject. Zorg ervoor dat de resultaten (baten) uit het project kunnen voortbestaan binnen de organisatie en richt een infrastructuur in om deze baten te kunnen blijven managen.
  2. Zorg vanaf de start van een onderzoeksproject voor verbinding met de relevante vragen en context uit de zorgpraktijk. Alleen dan zal de investering in capaciteit of middelen echt renderen in je organisatie en de innovatie langer stand houden.
  3. Het borgen van onderzoeksresultaten wordt eenvoudiger als de innovatie zoveel mogelijk onderdeel wordt van reguliere processen. Probeer te grootse en ‘meeslepende’ projecten te voorkomen.

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg juni 2020. Wilt u onze nieuwsbrief ontvangen? Meld u nu aan

]]>
news-5712 Tue, 19 May 2020 15:43:00 +0200 Programma Zingeving en Geestelijke verzorging van start https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/programma-zingeving-en-geestelijke-verzorging-van-start/ Begin mei 2020 heeft het ministerie van VWS opdracht gegeven voor de uitvoering van het ZonMw-programma Zingeving en Geestelijke verzorging. Tot 2023 ondersteunt het programma de verdere ontwikkeling en aandacht voor zingeving en inzet van geestelijke verzorgers. Ook stimuleert het programma het inbedden van zingeving en geestelijke zorg in de thuissituatie. Inzet van geestelijke verzorging

Dit praktijkgerichte programma richt zich op kennisontwikkeling en –implementatie van inzet van geestelijke verzorging in de thuissituatie en aandacht voor zingeving door andere professionals en naasten. En wil inzicht geven in hoe aandacht voor zingeving in de thuissituatie ingebed kan worden, waarbij rekening wordt gehouden met mogelijkheden van professionals en behoeften van de zorgvrager. Daardoor wordt duidelijk hoe deze aandacht ervaren wordt door de mensen die geestelijke verzorging krijgen en de betrokken zorgprofessionals, vrijwilligers en mantelzorgers.

Bruikbare kennisproducten

Het programma richt zich de komende jaren op 2 programmalijnen namelijk:
1.    Zingeving en geestelijke verzorging integreren in zorg en welzijn
2.    Methodieken en interventies.

Binnen beide programmalijnen wordt een mix van samenhangende activiteiten uitgevoerd op het gebied van onderzoek, doorontwikkeling beloftevolle initiatieven, implementatie en deskundigheidsbevordering. De activiteiten leveren bruikbare kennisproducten op voor geestelijk verzorgers, andere professionals en vrijwilligers die werkzaam zijn op het gebied van zingeving. Beide  programmalijnen dragen bij aan de ontwikkeling van een kennisinfrastructuur, leergemeenschap en kennis- en innovatiecyclus.

8 actieonderzoeken

Onlangs zijn er 8 aanvragen gehonoreerd binnen de subsidieoproep Actieonderzoek Zingeving en Geestelijke verzorging in de thuissituatie, die starten in de loop van 2020. Het doel van deze aanvragen is ondersteuning bieden aan projectleiders bij de inbedding van geestelijke verzorging in de thuissituatie.

Inventarisatie zingeving en geestelijke verzorging in thuissituatie

In april verscheen een inventarisatie van bestaande initiatieven en mogelijkheden over zingeving en geestelijke verzorging in de thuissituatie voor professionals. Het overzicht bestaat uit relevante begeleidingsprojecten en -interventies; scholingen en scholingsmaterialen; verwijs- en screeningsinstrumenten, en van onderzoeksprojecten en publicaties in het Nederlandstalige vakgebied in de periode 2010-heden.

Budget en subsidie

Het programma heeft een totaalbudget van €8 miljoen. De subsidietoekenningen vinden plaats in de periode 2019 tot en met 2021. De eerstvolgende subsidieoproepen gaan naar verwachting over effectonderzoek en leergemeenschap. In de nadere subsidieoproepen worden resultaten van lopende onderzoeken betrokken zoals de actieonderzoeken en de PLOEG-onderzoeken.

Meer informatie

 

]]>
news-5661 Wed, 06 May 2020 14:42:44 +0200 Subsidieoproep “Maatschappelijke dynamiek” binnen COVID-19 Programma open https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/subsidieoproep-maatschappelijke-dynamiek-binnen-covid-19-programma-open/ De subsidieoproep voor aandachtsgebied “Maatschappelijke dynamiek” binnen het COVID-19 Programma is opengesteld. Consortia, onderzoeksgroepen en afzonderlijke onderzoekers uit meerdere disciplines kunnen ideeën indienen voor onderzoek gericht op de maatschappelijke effecten van de coronapandemie en van de (voorgenomen) maatregelen daartegen. Gezien de urgentie van handelen is de deadline voor het indienen van ideeën op 25 mei 2020, 19.00 uur. Het COVID-19 Programma

Het actie- en onderzoeksprogramma COVID-19 is gericht op onderzoek gericht op de effecten van en de maatregelen tegen de coronapandemie. Er zijn drie aandachtsgebieden:

  1. Voorspellende diagnostiek en behandeling
  2. Zorg en preventie
  3. Maatschappelijke dynamiek

Deze subsidieoproep betreft alleen aandachtsgebied 3 “Maatschappelijke dynamiek” en heeft een totaal te verdelen subsidiebudget van € 6,5 miljoen. De subsidieoproep voor aandachtsgebied 1 en 2 is op 1 mei 2020 gepubliceerd met als deadline 14 mei 2020, 14.00 uur. Lees hier meer informatie daarover.  

Aandachtsgebied Maatschappelijk dynamiek

Het aandachtsgebied Maatschappelijke dynamiek betreft brede, maatschappelijk vraagstukken, waarbij meerdere wetenschappelijke disciplines betrokken zijn. Het gaat bijvoorbeeld om antwoord op vragen als: Wat zijn de maatschappelijke consequenties van de coronacrisis? Welke sociale en economische problemen zijn erdoor blootgelegd of ontstaan? Maar ook: Welke positieve effecten heeft de crisis? Welke herstartscenario’s zijn er na een kortere of langere periode van economische en brede sociale ontwrichting? Wat kunnen we van de crisis leren voor de toekomst?

Uitnodiging tot onderzoek

Consortia, onderzoeksgroepen en individuele onderzoekers zijn met deze subsidieoproep uitgenodigd om ideeën in te dienen voor onderzoeksprojecten waarmee kennis genereerd wordt over de Nederlandse en wereldwijde impact van de coronacrisis en de maatregelen daartegen. Onderzoek richt zich niet alleen op uitdagingen tijdens deze pandemie, maar ook op de situatie na de coronacrisis. Daarnaast sluit het onderzoek aan bij prioritaire thema’s zoals hieronder beschreven.

Prioritaire thema’s

Een multidisciplinair expertpanel onder voorzitterschap van Jet Bussemaker heeft de volgende prioritaire thema’s voorgedragen, waarbij op bijbehorende onderwerpen ingediend kan worden:

  1. Onderzoek naar de effectiviteit en impact van maatregelen/strategieën in respons op de coronacrisis
    Onderwerpen: Betrouwbaarheid en legitimiteit van overheid en wetenschap in tijden van crisis, de voorwaarden voor technologieën, gekoppeld aan het ‘openstellen’ van de samenleving, effect van de 1,5 meter maatregel, verschillen tussen Europese landen.    
  2. Onderzoek naar de veerkracht van de samenleving
    Onderwerpen: Kwetsbare groepen, maatschappelijke ongelijkheid ten gevolge van genomen maatregelen, thuisonderwijs, psychologische effecten en emotioneel welbevinden, burgerinitiatieven.  
  3. Onderzoek naar de economische veerkracht
    Onderwerpen: De economische effecten van de lock down voor verschillende sectoren, heropenen sectoren van de economie, thuiswerken.

Deze thema’s hebben de hoogste urgentie om onderzocht te worden. Projectideeën moeten aansluiten bij een of meerdere van deze thema’s. In de tekst van de subsidieoproep zijn de thema’s en onderwerpen nader toegelicht.

Planning subsidieronde

Voor deze subsidieronde geldt het volgende tijdpad:

Deadline indienen projectidee
Ontvangst advies van de commissie
Deadline indienen uitgewerkte subsidieaanvraag
Ontvangst van het commentaar van beoordelaars
Deadline indienen wederhoor
Besluit
Uiterlijke startdatum

25 mei 2020, 19.00 uur
Rond 18 juni 2020
29 juni, 14.00 uur
6 juli 2020
8 juli 2020, 12.00 uur
Rond 23 juli 2020
3 augustus 2020

Op korte termijn wordt de subsidieoproep ook in het Engels op de ZonMw-website gepubliceerd.

Meer informatie

 

]]>
news-5647 Fri, 01 May 2020 15:27:50 +0200 Subsidieoproep COVID-19 Programma (‘second wave’) open voor projectideeën https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/subsidieoproep-covid-19-programma-second-wave-open-voor-projectideeen/ De subsidieoproep voor twee aandachtsgebieden binnen het COVID-19 Programma is opengesteld. Onderzoeksgroepen kunnen voorstellen indienen voor onderzoek gericht op de effecten van en de maatregelen tegen de coronapandemie. Gezien de urgentie van handelen is de deadline op 14 mei 2020 gesteld. Drie aandachtsgebieden

Het programma heeft drie aandachtsgebieden:

  1. Voorspellende diagnostiek en behandeling
  2. Zorg en preventie
  3. Maatschappelijke dynamiek

De subsidieoproep gaat over de eerste twee aandachtsgebieden.

Aandachtsgebied 1: Voorspellende diagnostiek en behandeling

Onderzoek binnen dit aandachtsgebied gaat over de (door)ontwikkeling van (voorspellende) diagnostiek, voor behandeling op maat en voor het voorkomen van COVID-19-gerelateerde klachten in de vroege, acute en herstelfase. Het gaat om urgent benodigd onderzoek naar nieuwe of bestaande therapieën en hun werkingsmechanismen, en om het verkrijgen van inzichten in onder andere het microbioom, immuniteit, voorspellende parameters en behandeling op maat.

Het aandachtsgebied kent vier thema’s:

  1. Behandeling
  2. Diagnostiek van besmetting
  3. Risicoanalyse en prognostiek
  4. Virus, immuniteit, immuunrespons en pathogenese

Aandachtsgebied 2: Zorg en preventie

De nadruk binnen dit aandachtsgebied ligt op het ophalen van inzichten en geleerde lessen die bijdragen aan een verbeterde, onderbouwde aanpak van de huidige pandemie en aan borging van deze verbeterde werkwijzen en processen in het zorgsysteem voor de toekomst. Diverse typen onderzoek zijn mogelijk: evaluatietrajecten, actieonderzoek, effectstudies, stimuleringstrajecten doelmatigheidsonderzoek bij uitstel van behandeling/zorgmijding, organisatie van zorgvraagstukken, ontwikkeling epidemiologische modellen en inventarisaties.
Samenwerking tussen onderzoeksgroepen, disciplines en relevante stakeholders is daarbij het uitgangspunt om op een efficiënte manier deze inzichten te verkrijgen en te komen tot een adequate voorbereiding op een toekomstige pandemie.  

Het aandachtsgebied kent drie thema’s:

  1. Organisatie van zorg en preventie
  2. Zorg en preventie voor kwetsbare burgers
  3. Transmissie en epidemiologie

Aandachtsgebied 3 en beleids- en praktijkimpuls:

De subsidieoproep voor aandachtsgebied 3 Maatschappelijke dynamiek en het instrument beleids- en praktijkimpuls worden op 6 mei 2020 gepubliceerd. Houd hiervoor de ZonMw-subsidiekalender (openstaande subsidieoproepen) in de gaten.  

Planning

Voor de subsidieronde aandachtsgebieden 1 en 2 geldt het volgende tijdpad:

Deadline indienen projectidee
Ontvangst advies beoordelingscommissie
Deadline indienen uitgewerkte subsidieaanvraag
Ontvangst commentaar beoordelaars
Deadline indienen wederhoor
Besluit
Uiterlijke startdatum

14 mei 2020, 14.00 uur 
rond 5 juni 2020
15 juni 2020, 14.00 uur
22 juni 2020
24 juni 2020, 12.00 uur
rond 9 juli 2020
30 juli 2020

Op korte termijn wordt de subsidieoproep in het Engels op de ZonMw-website gepubliceerd.

Meer informatie

]]>
news-5639 Thu, 30 Apr 2020 15:50:06 +0200 Nieuw project: Rouwrituelen in en na coronatijd https://publicaties.zonmw.nl/projecten-creatieve-oplossingen-aanpak-coronavirus-covid-19/creatieve-oplossingen-palliatieve-zorg/ De inbreuk van coronarichtlijnen op alles rond het overlijden speelt echter niet alleen bij mensen die als gevolg van het coronavirus (COVID-19) overlijden. Steeds duidelijker wordt dat de coronapandemie ook bij ‘gewone’ overlijdens ingrijpende gevolgen kan hebben. In dit project wordt een overzicht voor nabestaanden ontwikkeld met concrete handvatten voor alternatieve rituelen of ideeën tijdens het rouwen in en na coronatijd. news-5573 Wed, 22 Apr 2020 07:00:00 +0200 Uitkomsten Palliantie projecten op Palliaweb https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/uitkomsten-palliantie-projecten-op-palliaweb/ ZonMw en PZNL werken samen aan het, voor een breed publiek, toegankelijk maken van de resultaten uit het Programma 'Palliantie. Meer dan zorg'. Het is immers belangrijk dat de uitkomsten hun weg vinden naar praktijk, onderwijs, beleid en/of verder onderzoek. Met deze samenwerking dragen beide organisaties bij aan het verspreiden van nieuwe initiatieven en onderzoek voor het palliatieve zorgveld. Resultaten

De projectleiders van afgeronde Palliantieprojecten worden door ZonMw benaderd met de vraag hun resultaten te delen op Palliaweb. De resultaten uit 4 Palliantie projecten staan op Palliaweb. De resultaten geven handvatten voor zorg aan verschillende doelgroepen zoals niet-westerse migranten, chronisch zieken en dak- en thuislozen. In de loop van dit jaar wordt de website aangevuld met meer projectresultaten op thema’s als Advance Care Planning, gezamenlijke besluitvorming, markering van de palliatieve fase en zingeving. De uitkomsten van de projecten hangen samen met de 10 dimensies uit het Kwaliteitskader Palliatieve zorg. Een overzicht van lopende Palliantie projecten is te vinden via de ZonMw website.

Informatie over de afgeronde projecten met bijbehorende uitkomsten en publicaties zijn te vinden via de ingang zorgpraktijk, binnen het thema Palliantieprojecten op Palliaweb. Daarnaast zijn de projecten ook gekoppeld aan inhoudelijke onderwerpen of thema’s op de website.

Palliaweb

In oktober 2019 lanceerde PZNL Palliaweb. De ambitie van deze website is om hét platform voor en door professionals te worden waar iedereen die in, aan of voor de palliatieve zorg werkt gemakkelijk bruikbare en actuele informatie kan vinden, die hem helpt zijn werk efficiënt, goed en wellicht beter uit te voeren.

Programma Palliantie. Meer dan zorg

Het ZonMw-programma 'Palliantie. Meer dan zorg' is gericht op een zo hoog mogelijke kwaliteit van leven voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en diens naasten. Het stimuleert de ontwikkeling en verspreiding van kennis en faciliteert samenwerking tussen een groot aantal partijen. Het is onderdeel van het Nationaal Programma Palliatieve Zorg (NPPZ), waarin tal van organisaties en zorgverleners zich verenigd hebben om zorg te dragen voor de realisering van de doelen van het NPPZ. Het programma loop van 2014-2020 en krijgt een vervolg.

Meer informatie

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg april 2020. Wilt u de nieuwsbrief ontvangen? Meld u dan aan

]]>
news-5572 Tue, 21 Apr 2020 08:30:00 +0200 Subsidieronde Palliantie 2018 & 2019 – onderzoek en praktijk https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/subsidieronde-palliantie-2018-2019-onderzoek-en-praktijk/ In april zijn 8 onderzoeken en 54 implementatietrajecten gehonoreerd om bestaande interventies in de palliatieve zorg verder te onderbouwen, door te ontwikkelen en te implementeren in de praktijk. De Netwerken Palliatieve Zorg (NPZ) gaan samen met onderzoekers aan de slag om de te onderzoeken interventie te implementeren in organisaties in het netwerk. Parallel aan deze implementatie vindt ook het onderzoek plaats. De meeste projecten hopen te kunnen starten in het najaar van 2020 en worden verspreid over het hele land uitgevoerd. Het onderzoek en de inzet van de interventies vindt onder andere plaats in de thuiszorg, hospices, ziekenhuizen, instellingen voor gehandicaptenzorg en verpleeghuizen.

Gehonoreerde projecten Palliantie ronde 2018/2019 onderzoek

2 gerelateerde subsidierondes zijn afgelopen jaar opengesteld. Deze rondes hadden betrekking op het verder onderbouwen, doorontwikkelen en implementeren van bestaande interventies in de praktijk. In de 1e subsidieronde konden onderzoeksorganisaties een subsidieaanvraag indienen voor onderzoek. In de 2e subsidieronde konden NPZ zich inschrijven voor deelname aan de onderzoeken. 54 van de 71 subsidieaanvragen van de NPZ en 8 van de 9 onderzoeken gaan van start. Hieronder staat in het kort de inhoud van de 8 onderzoeken beschreven en is te zien welke netwerken aan de onderzoeken deelnemen.

1. Gereedschapskist Aan de slag in de palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Combineren, implementeren en evalueren van bestaande instrumenten

Dit project wil zorgprofessionals en hun organisaties ondersteunen in het bieden van goede palliatieve zorg aan mensen met een verstandelijke beperking. Dit gebeurt door de implementatie van een ‘gereedschapskist’ met bestaande instrumenten (in de zin van werkwijzen, methoden of tools).

Deelnemende netwerken:

  • Netwerk Palliatieve Zorg Groningen Centraal
  • Netwerk Palliatieve Zorg Heuvelland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Kop van Noord-Holland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Noord-Kennemerland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Roermond e.o.
  • Netwerk Palliatieve Zorg Stadsgewest Breda
  • Netwerk Palliatieve Zorg West-Friesland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zaanstreek–Waterland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost-Utrecht

2. Psychosociale behoeften, intimiteit en seksualiteit in de laatste levensfase: implementatie van een gecombineerde gespreksinterventie door verpleegkundigen bij mensen met ongeneeslijke kanker

Dit project is gericht op structurele bespreking van psychosociale problemen, inclusief intimiteit en seksualiteit, bij patiënten met kanker in de laatste levensfase. In dit project wordt een gecombineerde gespreksinterventie geïmplementeerd, die bestaat uit de Lastmeter en het PLISSIT gespreksmodel.

Deelnemende netwerken:

  • Netwerk Palliatieve Zorg Amstelland en Meerlanden
  • Netwerk Palliatieve Zorg Amsterdam-Diemen
  • Netwerk Palliatieve Zorg Midden en Zuid Kennemerland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Noord-Kennemerland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Rotterdam e.o.
  • Netwerk Palliatieve Zorg Salland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-Gelderland

3. Een betekenisvol leven: een actieonderzoek naar het implementeren van een hulpmiddel voor het verbeteren van knelpunten rond zingeving aan het levenseinde

In dit project wordt een laagdrempelige, geaccepteerde, haalbare en effectieve methode geïmplementeerd om zorgverleners in de palliatieve zorg te helpen zich te verbinden aan zingevingsonderwerpen van cliënten. Gekozen is voor de persoonsgerichte zorgbenadering voor de eerste detectie, door het toepassen van de Patiënt Dignity Question.

Deelnemende netwerken:

  • Netwerk Palliatieve Zorg Midden en Zuid Kennemerland
  • Netwerk Palliatieve Zorg regio Roosendaal – Bergen op Zoom – Tholen
  • Netwerk Palliatieve Zorg regio ’s-Hertogenbosch – Bommelerwaard

4. De volgende stap in het kind- en gezinsgerichte individuele zorgplan

Dit project wil de kwaliteit en continuïteit van zorg voor ieder kind met een levensbedreigende of levensduurbeperkende aandoening en zijn/haar familie verbeteren door middel van het doorontwikkelen en implementeren van het Individueel ZorgPlan (IZP) voor kinderen met palliatieve zorg.

Deelnemende netwerken:

  • Netwerk Integrale Kindzorg Holland Rijnland
  • Netwerk Integrale Kindzorg Limburg en Zuidoost-Brabant
  • Netwerk Integrale Kindzorg Noord-Holland en Flevoland
  • Netwerk Integrale Kindzorg Noordoost
  • Netwerk Integrale Kindzorg Utrecht
  • Netwerk Integrale Kindzorg Zuidoost
  • Netwerk Integrale Kindzorg Zuidwest

5. In gesprek met de burger: het vergroten van bewustwording van en kennis over palliatieve zorg via informatiebijeenkomsten

Dit project wil bereiken dat de publieksinformatiebijeenkomsten over palliatieve zorg bewustwording creëren bij de burger over het bestaan en de mogelijkheden van palliatieve zorg. Basis voor de interventie die dit project wil doorontwikkelen en onderzoeken zijn de informatiebijeenkomsten over palliatieve mogelijkheden. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen een variant van de interventie die wel en een variant die niet via de eigen huisarts verloopt.  

Deelnemende netwerken:

  • Netwerk Palliatieve Zorg Almere
  • Netwerk Palliatieve Zorg Amstelland en Meerlanden
  • Netwerk Palliatieve Zorg Amsterdam-Diemen
  • Netwerk Palliatieve Zorg Midden en Zuid Kennemerland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Noord en Oost Flevoland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Noordwest Veluwe
  • Netwerk Palliatieve Zorg Rotterdam e.o.
  • Netwerk Palliatieve Zorg Utrecht Stad
  • Netwerk Palliatieve Zorg West-Friesland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zaanstreek-Waterland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-Holland Noord
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost Utrecht

6. ON2 Oog voor Naasten en Nabestaanden: voor- en nazorg voor naasten rondom het ziekzijn en sterven van hun dierbare, met aandacht voor individuele behoeften, gezondheidsvaardigheden en cultuursensitieve communicatie

Dit project is gericht op gedragsverandering van zorgverleners zodat zorgverleners passende voor- en nazorg geven aan alle naasten van patiënten met een levensverkortende aandoening en kwetsbaarheid. Hiervoor zal de toolkit Oog voor Naasten worden doorontwikkeld, aangevuld en breed worden geïmplementeerd.

Deelnemende netwerken:

  • Netwerk Palliatieve Zorg Almere
  • Netwerk Palliatieve Zorg Amsterdam-Diemen
  • Netwerk Palliatieve Zorg Haaglanden
  • Netwerk Palliatieve Zorg Midden-Holland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Noord en Oost Flevoland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zaanstreek-Waterland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-Holland Noord

7. Implementatie SigMa-methodiek: samen op zoek naar instrumenten voor tijdig en nauwkeurig signaleren van veranderingen in de palliatieve fase bij verpleeghuisbewoners

Dit project implementeert de SigMa-Methodiek en de bijbehorende set instrumenten in verpleeghuizen met behulp van een train-de-trainer aanpak. De SigMa-methodiek is een methode voor het lokaal verbeteren van de palliatieve zorg in verpleeghuizen. Bij deze methodiek worden instrumenten geïmplementeerd die ondersteunen bij het tijdig en nauwkeuring signaleren van veranderingen in behoeften bij verpleeghuisbewoners.

Deelnemende netwerken:

  • Netwerk Palliatieve Zorg Kop van Noord-Holland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Rotterdam e.o.
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zaanstreek-Waterland

8. Implementatieonderzoek CURA: Laagdrempelige ondersteuning bij morele dilemma's in palliatieve zorg

In dit project wordt onderzocht hoe CURA effectief en duurzaam kan worden geïmplementeerd in verschillende organisaties. CURA is een instrument ter ondersteuning bij morele dilemma’s of lastige situaties in de zorgpraktijk. Het heeft als doel om zorgverleners in de palliatieve zorg op een laagdrempelige manier te ondersteunen in de omgang met morele dilemma’s.

Deelnemende netwerken:

  • Netwerk Palliatieve Zorg Amsterdam-Diemen
  • Netwerk Palliatieve Zorg Eemland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Hoogeveen e.o.
  • Netwerk Palliatieve Zorg Rotterdam e.o.
  • Netwerk Palliatieve Zorg Salland
  • Netwerk Palliatieve Zorg Zaanstreek–Waterland

Meer informatie

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg april 2020. Wilt u de nieuwsbrief ontvangen? Meld u dan aan

]]>
news-5579 Mon, 20 Apr 2020 10:19:00 +0200 Resultaten vragenlijstonderzoek project DEDICATED https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/resultaten-vragenlijstonderzoek-project-dedicated/ In september 2017 startte het DEDICATED project binnen de Academische Werkplaats Ouderenzorg, met als doel de palliatieve zorg voor mensen met dementie en hun naasten te verbeteren. In dit project is een survey gehouden onder helpenden, verzorgenden en verpleegkundigen, over wat zij nodig hebben in de palliatieve zorgverlening voor mensen met dementie. Achtergrond

In de palliatieve zorg voor mensen met dementie, thuis en in het verpleeghuis, is een belangrijke rol weggelegd voor helpenden, verzorgenden en verpleegkundigen. Zij staan dichtbij de cliënt en zijn of haar naasten en kunnen daarom veel te weten komen over wensen en behoeften. Toch is het niet altijd makkelijk om zorg op maat te bieden. Mensen met dementie hebben vaak complexe zorgbehoeften, die van persoon tot persoon sterk kunnen verschillen en die gedurende de tijd veranderen. Het is belangrijk om te onderzoeken hoe we zorgverleners het beste kunnen ondersteunen, zodat zij de best mogelijke palliatieve zorg kunnen bieden aan mensen met dementie.

Methode

Om te onderzoeken op welke vlakken helpenden, verzorgenden en verpleegkundigen behoefte hebben aan extra ondersteuning, is er een online vragenlijst afgenomen. Ook is de gewenste vorm van ondersteuning onderzocht. Via lokale en landelijke partners van het project is de vragenlijst door Nederland verspreid. De vragenlijst is opgezet aan de hand van literatuur. Daarnaast liet het Dedicated team zich adviseren door zorgprofessionals en experts, om de lijst zo volledig en toepasbaar mogelijk te maken. In de vragenlijst kwamen verschillende onderwerpen aan bod: dagelijkse zorg, communicatie over het levenseinde, interprofessionele samenwerking en transities van thuis naar het verpleeghuis.

Resultaten

De resultaten en bevindingen zijn gepubliceerd in een artikel in Journal of Nursing Scholarship: 'Nursing staff needs in providing palliative care for persons with dementia at home or in nursing homes: a survey'. Een beknopt overzicht vindt u in de publiekssamenvatting van de survey.

Meer informatie

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg april 2020. Wilt u de nieuwsbrief ontvangen? Meld u dan aan

 

]]>
news-5585 Fri, 17 Apr 2020 15:00:00 +0200 Start onderzoeksprogramma COVID-19 (‘second wave’) https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/start-onderzoeksprogramma-covid-19-second-wave/ Door de aanzienlijke impact van de coronacrisis is er een grote behoefte aan medische en maatschappelijke oplossingen en antwoorden. Daarom start ZonMw in opdracht van VWS en samen met NWO en in aanvulling op de ‘first wave’ binnenkort met het onderzoeksprogramma COVID-19. Dit programma heeft als doel bij te dragen aan het bestrijden van de gevolgen van het coronavirus (COVID-19) op korte en langere termijn en nieuwe kennis genereren over preventie, behandeling, herstel van deze infectieziekte en bredere maatschappelijke vraagstukken daarover. Het programma zal naar verwachting eind april openen voor indiening. Gezien de grote belangstelling voor onderzoek naar de coronacrisis, willen we alvast inzicht geven in de voorziene hoofdlijnen van het programma.

Subsidiemogelijkheden voor onderzoek naar coronavirus (COVID-19)

Het programma wordt gefinancierd door de ministeries van VWS en OCW en door NWO. Er is een budget van € 27 miljoen beschikbaar voor subsidies aan onderzoeks- en praktijkprojecten. In dit nieuwe programma zal ruimte zijn voor verschillende typen onderzoek (van fundamenteel tot actie-onderzoek). Naast nieuwe kennis en praktische oplossingen om de negatieve gevolgen van de pandemie te beperken is onderzoek nodig om te leren van de negatieve en positieve ervaringen, zowel nu als op de langere termijn.

Drie grote aandachtsgebieden voorzien in dit COVID-19 onderzoeksprogramma

Het programma zal zich richten op drie grote aandachtsgebieden:

  1. Voorspellende diagnostiek en behandeling
  2. Zorg en preventie, inclusief transmissie
  3. Maatschappelijke gevolgen van de coronacrisis en de maatregelen daartegen

Nadere duiding van de aandachtsgebieden volgt bij bekendmaking van het programma (zie tijdschema).
Op dit moment wordt voor elk aandachtsgebied een expertpanel geformeerd van diverse experts uit het veld. Deze panels bestaan uit wetenschappelijke en praktijk-experts. De panels hebben als taak om binnen hun aandachtsgebied onderzoeksonderwerpen (of thema’s) te prioriteren.

Aanpak

Voor ieder aandachtsgebied stelt ZonMw op drie werkwijzen subsidies beschikbaar:
Zo is er de ultra snelle werkwijze via welke subsidie beschikbaar is voor vragen die zeer urgent moeten wordt opgepakt, ook omdat de antwoorden nodig zijn voor de bestrijding in deze fase van de pandemie. Voor deze werkwijze wordt zo spoedig mogelijk op uitnodiging ingediend. Een tweede werkwijze betreft thematische, bottom-up rondes voor onderzoeksvoorstellen. Als derde werkwijze zijn er de zogenoemde beleids-en praktijkimpulsen gericht op kleine projecten en studies. Deze is gericht op het (snel en kort) oppakken van concrete beleidsvragen en het geven van praktijkimpulsen.

Naar verwachting kunt u eind april op de ZonMw-subsidiekalender meer gedetailleerde informatie vinden over het COVID-19 programma.

Tijdschema

  • Eind april is de programmatekst van het gehele programma gereed.
  • De bekendmaking van het programma zal plaatsvinden via een nieuwsbericht eind april/begin mei.
  • De honoreringen van de urgente onderzoeksvragen worden eind mei bekendgemaakt.
  • Openstelling van de thematische subsidierondes is eind april/begin mei.

Meer informatie

]]>
news-5582 Thu, 16 Apr 2020 12:28:01 +0200 Digitale leerwerkplaats Zingeving nu online beschikbaar https://pznlsawebprod.blob.core.windows.net/files/Leerwerkplaats%20Zingeving/Leerwerkplaats%20Zingeving/Index/index.html#/lessons/8bhn4MZ4Tk9qeGyoLZfM_iSTGYiJITY4 De digitale leerwerkplaats 'Zingeving in de Palliatieve Zorg' is nu beschikbaar op Palliaweb. Het is een resultaat uit het gelijknamige parelproject 'Als niet alles is wat het lijkt: praten met naasten over zingeving en betekenisgeving'. De cursus met 12 modules is kosteloos te volgen. Ga nu naar de leerwerkplaats. news-5569 Tue, 14 Apr 2020 15:22:49 +0200 Eerste gehonoreerde onderzoeksprojecten subsidieregeling COVID-19 https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/eerste-gehonoreerde-onderzoeksprojecten-subsidieregeling-covid-19/ Op korte termijn starten acht projecten die direct effect hebben op het verloop van de uitbraak van het coronavirus (COVID-19) en de volksgezondheid. Dit is het eerste resultaat van de opdracht van het ministerie van VWS aan ZonMw om acuut onderzoek te financieren met directe impact op de huidige corona pandemie. Hoogste prioriteit, snelle actie nodig

Door een expert panel zijn onderwerpen geïnventariseerd en geprioriteerd. Acht onderwerpen hebben de hoogste prioriteit gekregen omdat ze mogelijk direct effect hebben op de volksgezondheid. Vervolgens zijn gericht onderzoekers gevraagd een onderzoeksvoorstel in te dienen op deze onderwerpen. Gezien de noodzaak om snel te handelen, is gekozen voor deze (zeer) korte aanvraagprocedure die resulteerde in het toekennen van subsidies aan deze acht onderzoeken. In totaal is een budget van € 5,5 miljoen hiervoor beschikbaar gesteld.

Gehonoreerde projecten

De projecten die een incidentele subsidie ontvangen, hebben de volgende onderwerpen:

  • Onderzoek naar onder andere het verloop van de ziekte, langetermijnprognose, kruisreactiviteit, her-infectie, en het verloop van immuunrespons over de tijd in relatie tot prognose. Hiertoe wordt een cohort gevolgd van personen die hersteld zijn van COVID-19 (RECoVERED studie);
  • Onderzoek naar dragerschap, ziektelast en transmissie van en naar kinderen (CoKids studie);
  • Onderzoek op het gebied van ziekenhuisepidemiologie ter ondersteuning van infectiepreventiemaatregelen (COCON studie);
  • Een farmacotherapeutische trial met anakinra bij COVID-19-patiënten op de intensive care (ANACOR-IC);
  • Het in kaart brengen van virusevolutie, verspreiding en transmissie via sequencing om verspreidingsroutes te voorspellen;
  • Sociaalwetenschappelijk onderzoek naar de impact van sociale isolatie op kwetsbare populaties en welke steun kwetsbare groepen hierbij nodig hebben;
  • Trial van chloroquine en hydroxychloroquine-behandeling in patiënten die opgenomen zijn met matige tot ernstige COVID-19 (ARCHAIC studie);
  • Medicijnontwikkeling: studies naar veiligheid en werkzaamheid van antilichamen tegen het coronavirus.

Vrijwel alle projecten zijn samenwerkingsverbanden van meerdere universitair medische centra, universiteiten en andere onderzoeksinstellingen. Het is van belang dat zij zo snel mogelijk kunnen starten. Uitgebreidere projectinformatie volgt op www.zonmw.nl/corona-onderzoek.

Actie- en onderzoeksprogramma COVID-19 en andere subsidiemogelijkheden

Naast de al verstrekte incidentele subsidies zijn er meer subsidiemogelijkheden. Om te voldoen aan de grote vraag naar oplossingen en antwoorden, start ZonMw in opdracht van VWS en samen met NWO binnenkort met het onderzoeksprogramma COVID-19. Dit programma is gericht op voorkomen of verminderen van negatieve effecten van de COVID-19-pandemie, bestrijden van de pandemie en de maatschappelijke dynamiek als gevolg van de pandemie. Vanuit dit programma gebruiken we verschillende subsidiemechanismen, waaronder ook meer open subsidieoproepen. Deze oproepen worden geplaatst op de ZonMw-subsidiekalender. Meer informatie volgt hierover in april.

Naast deze initiatieven, liep in de afgelopen tijd ook een regeling gericht op kleine projecten met praktische oplossingen voor tekorten aan materiaal en andere praktische problemen in en buiten ziekenhuizen. Daarnaast werd de SET-regeling uitgebreid. Beide regelingen zijn inmiddels weer gesloten. Ook ging het implementatienetwerk Virus Outbreak Data Access Network (VODAN) van start.

Belangrijk: Open access publicaties, juist in deze tijd

Alle publicaties voortkomend uit wetenschappelijk onderzoek dat geheel of gedeeltelijk is gesubsidieerd binnen deze regeling dienen onderzoekers onmiddellijk (zonder embargo) Open Access beschikbaar te stellen met een open licentie. Zo delen we zo snel mogelijk nieuwe kennis die kan bijdragen aan de verbetering van de volksgezondheid omtrent COVID-19. Onderzoeksresultaten die geproduceerd worden binnen dit programma dienen bovendien gedeeld te worden in lijn met de Joint statement on sharing research data and findings relevant to the novel coronavirus (nCoV) outbreak.

Meer informatie over ZonMw en het coronavirus

]]>
news-5559 Fri, 10 Apr 2020 15:30:03 +0200 Start eerste creatieve oplossingen voor aanpak coronavirus (COVID-19) https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/start-eerste-creatieve-oplossingen-voor-aanpak-coronavirus-covid-19/ Van de vele ingediende creatieve oplossingen voor de aanpak van het coronavirus (COVID-19) kunnen de eerste 18 projecten van start. Dat worden er binnenkort meer, want er zijn overweldigend veel ideeën ingediend die allemaal zorgvuldig beoordeeld worden. Met het toekennen van deze ideeën, is er nog ongeveer €490.000,- budget beschikbaar. De komende tijd wordt wekelijks bekend gemaakt welke projecten er van start gaan. 18 projecten kunnen beginnen

Tot nu toe zijn er 2 beoordelingsvergaderingen geweest waarin de eerste 53 projecten zijn beoordeeld. 18 creatieve oplossingen voor de aanpak van het coronavirus (COVID-19) hebben een financiële impuls toegekend gekregen. Alleen projecten die zowel op kwaliteit als relevantie positief beoordeeld worden, ontvangen een financiële impuls. .

Variatie aan creatieve oplossingen coronavirus (COVID-19)

De regeling is bedoeld om creatieve oplossingen te bieden voor de zorg en voor kwetsbare groepen in de samenleving. “De variatie aan oplossingen die we hebben ontvangen is enorm”, vertelt projectmanager Alice Lamain. De projecten die van start gaan bieden oplossingen voor een verscheidenheid aan doelgroepen die momenteel worden geraakt door de coronacrisis. “Van mentale ondersteuning voor zorgprofessionals tot een leefstijlapp voor mensen met een licht verstandelijke beperking tot  het te lijf gaan van eenzaamheid met behulp van video-oplossing die breed beschikbaar wordt gesteld.”

Wilt u meer informatie over de gehonoreerde projecten? Bekijk dan hier het overzicht.

Meer oplossingen binnenkort van start

Er zijn meer dan 100 creatieve oplossingen ingediend die nog beoordeeld moeten worden. Dagelijks komen er nog eens gemiddeld 30 offerteformulieren binnen. Vanwege het overweldigende aantal ingediende aanvragen sluit de regeling op zondag 12 april 2020 om 23.59 uur. De verwachting is dat ZonMw rond de 250 aanvragen ontvangt. Daarvan kunnen 46 tot 93 creatieve oplossingen voor de aanpak van het coronavirus (COVID-19) een financiële impuls krijgen.

Meer informatie

 

]]>
news-5537 Tue, 07 Apr 2020 17:02:00 +0200 Geestelijke verzorging thuis: een overzicht voor professionals https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/geestelijke-verzorging-thuis-een-overzicht-voor-professionals/ In opdracht van ZonMw maakte de Universiteit voor Humanistiek een inventarisatie van de initiatieven en mogelijkheden over zingeving en geestelijke verzorging in de thuissituatie voor professionals.  

De brede inventarisatie is bedoeld voor alle professionals en organisaties in de eerste lijn inclusief het sociale domein. Het gaat bijvoorbeeld om geestelijk verzorgers, vrijwilligers, projectleiders Geestelijke Verzorging van de landelijke netwerken Palliatieve Zorg, centra voor levensvragen en leden van de stuurgroep Geestelijke Verzorging Thuis en onderzoekers. Maar het is ook van belang voor huisartsen, hun praktijkondersteuners en medewerkers van sociale wijkteams.

‘We hebben speciaal voor professionals en andere betrokkenen gewerkt aan een concreet en handzaam overzicht, gerangschikt naar aard van de activiteiten’, legt projectleider en hoogleraar Geestelijke Verzorging Gaby Jacobs uit. ‘Het overzicht helpt professionals om het wiel niet opnieuw uit te vinden: ze kunnen rondom een thema, doelgroep of hun eigen of een andere beroepsgroep op zoek gaan wat er al is aan scholing of onderzoek en daar in hun activiteiten op voortbouwen.’

Gaby Jacobs vertelt: ‘We geven een overzicht van relevante begeleidingsprojecten en -interventies; scholingen en scholingsmaterialen; verwijs- en screeningsinstrumenten, en van onderzoeksprojecten en publicaties in het Nederlandstalige vakgebied in de periode 2010-heden. Het is niet uitputtend, en vooral bedoeld als hulpmiddel en inspiratiebron om op verder te bouwen. We hebben een onderverdeling gemaakt naar beroepsgroep en doelgroep en bij ieder item ook aangegeven welke thema’s aan de orde zijn. Ook zijn er materialen geclusterd.’

‘Het viel me op dat er op sommige terreinen al veel is ontwikkeld: scholing rondom signalering van vragen over zingeving bijvoorbeeld. Ook komen specifieke methodieken in beeld, waaronder luisterconsulten, het werken met kaarten en levensverhalen. En tot slot zie je ook nieuwe terreinen opkomen, zoals geestelijke verzorging in rampgebieden en onderzoek naar de effecten van geestelijke verzorging.’

Meer informatie

Contact

Yvette Nelen, communicatieadviseur Universiteit voor Humanistiek, y.nelen@uvh.nl

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg april 2020. Wilt u de nieuwsbrief ontvangen? Meld u dan aan

]]>
news-5540 Tue, 07 Apr 2020 08:14:03 +0200 Toolkit kennisverspreiding voor aandachtsvelders palliatieve zorg https://www.netwerkpalliatievezorg.nl/Portals/109/Toolkit%20kennisverspreiding_2020_NPZ%20IJV-NO.pdf Als verpleegkundig of verzorgende aandachtsvelder verspreid je kennis onder je collega’s. Om het gemakkelijker te maken, is deze toolkit samengesteld. Dit jaar ligt de focus op hulpmiddelen. news-5530 Mon, 06 Apr 2020 07:31:08 +0200 Thuisarts.nl biedt nieuwe keuzehulp https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/thuisartsnl-biedt-nieuwe-keuzehulp/ Nadenken over de eigen wensen voor toekomstige zorg en behandeling. De nieuwe keuzehulp op Thuisarts.nl helpt mensen hierbij en maakt het makkelijker om dit te bespreken met naasten en de behandelend (huis)arts. De keuzehulp is ontwikkeld door onderzoekers van het Erasmus MC in samenwerking met het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en diverse patiëntenorganisaties. Zorg en behandelwensen

De online keuzehulp helpt mensen bijvoorbeeld om na te denken over welke zorg en behandeling ze zouden willen als hun gezondheid achteruit gaat. Wie kan deze wensen vertegenwoordigen (een zorgvertegenwoordiger)? De keuzehulp geeft ook handvatten voor het opstellen van een wilsverklaring. Iedereen kan gebruikmaken van de keuzehulp, al is het waarschijnlijk dat mensen met een chronische ziekte of oudere mensen hier eerder behoefte aan hebben.

Start keuzehulp in 2017

In de huidige tijd waarin we te maken hebben met het coronavirus en COVID-19, kan het extra belangrijk zijn om na te denken over zorg en behandelwensen. Welke zorg wil iemand liever wel of niet? Deze nieuwe keuzehulp kan daarmee helpen. De ontwikkeling van de keuzehulp is in 2017 al gestart. Dat de keuzehulp juist in deze tijd van corona gelanceerd wordt is dan ook toeval, maar biedt patiënten en (huis)artsen wel een mooie meerwaarde.

Heldere publieksvoorlichting op Thuisarts.nl

De nieuwe keuzehulp is te vinden op www.thuisarts.nl/keuzehulp/verken-uw-wensen-voor-zorg-en-behandeling. Ook vanuit de voorlichting over het coronavirus wordt verwezen naar de keuzehulp. Zo is hier een nieuwe situatie uitgewerkt ‘Ik heb een zwakke gezondheid en denk na over behandeling bij corona’. Deze voorlichting gaat in op de zorg thuis, in het verpleeghuis en in het ziekenhuis. De keuzehulp is hier een waardevolle aanvulling.

Wetenschappelijk onderzoek en projectverantwoording

De keuzehulp wordt geëvalueerd in wetenschappelijke onderzoeken. Het project is mogelijk gemaakt door ZonMw en maakt onderdeel uit van het programma 'Palliantie. Meer dan zorg'. Het is uitgevoerd door de onderzoekers Doris van der Smissen (promovenda), Ida Korfage (projectleider), Judith Rietjens en Agnes van der Heide van de afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg van het Erasmus MC. Betrokken organisaties zijn het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), de Nederlandse Patiëntenvereniging (NPV), Stichting Agora, de Nierpatiëntenvereniging (NVN), het Nivel, VitaValley, de Universiteit Twente en een klankbordgroep van ervaringsdeskundigen met een chronische ziekte en naasten.

Meer informatie

Dit artikel staat in de nieuwsbrief Palliatieve Zorg april 2020. Wilt u de nieuwsbrief ontvangen? Meld u dan aan

]]>
news-5527 Fri, 03 Apr 2020 14:00:00 +0200 Extra investering in versnelde onderzoeksprogramma’s naar Corona https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/extra-investering-in-versnelde-onderzoeksprogrammas-naar-corona/ Het kabinet trekt in totaal € 42 miljoen uit voor onderzoek naar de meest urgente coronavragen, zo meldt minister Hugo de Jonge woensdag 1 april aan de Tweede Kamer. De inschatting is dat met deze extra middelen zo’n 80 tot 100 onderzoeksvragen onderzocht kunnen worden. Het is van belang dat deze middelen op een goed gecoördineerde maar ook eenvoudige en snelle wijze beschikbaar komen. Een fors deel van de 42 miljoen wordt uitgezet door ZonMw en NWO die hiervoor nauw samen optrekken in de onderzoeksprogrammering. 1. Snelle incidentele subsidieronde COVID-19 (‘first wave’)

Direct nadat het coronavirus in Nederland werd geconstateerd, zijn incidentele subsidies ingezet voor gericht en urgent onderzoek naar het bestrijden van de COVID-19 pandemie. Dit wordt gefinancierd door VWS (4 miljoen euro) en ZonMw (1 miljoen euro); NWO heeft zich hierbij aangesloten en 1,5 miljoen euro beschikbaar gesteld.

Hierbij gaat het om:

  • Medisch onderzoek: het volgen van personen die herstellend zijn, de transmissie van het virus van en naar kinderen, ziekenhuis epidemiologie, medicatieontwikkeling die op (zeer) korte termijn toegepast kan worden, antilichamen en virusevolutie. Ook zijn er sociaalwetenschappelijke onderzoeksvoorstellen geprioriteerd die naar de effecten van sociale isolatie en de consequenties ervan kijken. Deze projecten zijn al gestart of starten op zeer korte termijn. Deze onderzoeken worden vanuit ZonMw gecoördineerd.
  • Gedragsonderzoek: onderzoek naar social distancing en de impact daarvan op de verspreiding van het virus. Dit wordt gecoördineerd door RIVM.

Tevens kan een kleine financiële vergoeding (ad € 7.500,- tot € 15.000,-) worden aangevraagd voor creatieve oplossingen voor praktische (ziekenhuis)zorg. Bijvoorbeeld voor medische hulpmiddelen of om kwetsbare groepen en hun zorg- en hulpverleners te helpen bij het bieden van de juiste zorg en ondersteuning. Om te zorgen dat de creatieve oplossingen zo snel mogelijk ingezet worden, streeft ZonMw ernaar indieners binnen een twee weken een reactie te geven.

In totaal is € 6,5 miljoen beschikbaar voor dit eerste onderzoek vanuit VWS, ZonMw en NWO.

2. Binnenkort te starten onderzoeksprogramma COVID-19 (‘second wave’)

Op dit moment formuleren ZonMw en NWO in nauw overleg met VWS en het veld een additioneel onderzoeksprogramma. In dit nieuwe programma zal ruimte zijn voor verschillende typen onderzoek (actie onderzoek, toegepast en fundamenteel onderzoek) op onderwerpen vergelijkbaar met die in de snelle incidentele subsidieronde, maar waarbij tevens aandacht is voor de (bredere maatschappelijke) gevolgen van de crisis en de maatregelen daartegen op de langere termijn.
De subsidies worden binnenkort uitgezet. Het totale programma loopt tot uiterlijk eind 2024 voor monitoring en afronding van alle trajecten.

In totaal is zo’n € 20 à 25 miljoen beschikbaar voor deze vorm van onderzoek, vanuit NWO, ZonMw, VWS en OCW.

3. Fast-track data onderzoek NWO

Voor het vergaren van data die alleen nu, tijdens de crisis, kan worden verzameld, ontwikkelen de NWO-domeinen SGW, ENW en TTW een zgn. ‘fast-track data’ uitvraag. Onderzoekers kunnen financiering aanvragen voor onderzoek dat real-time data vergaring vereist rond vraagstukken die de crisis naar boven brengt, data die kan helpen om de crisis te beheersen, of het lerend vermogen van de samenleving tijdens een pandemie kan vergroten.
 
Om te zorgen dat de data zo snel mogelijk kan worden verzameld, streeft NWO er zoveel mogelijk naar aanvragers binnen een werkweek een go/no go te geven. Onderzoekers zullen data en een eerste analyse daarvan zo spoedig mogelijk open toegankelijk maken. Medische en zorg-gerelateerde onderwerpen zijn uitgesloten van deze uitvraag. De call is reeds opengesteld en is hier te vinden.

In totaal stelt NWO voor deze call €1,5 miljoen beschikbaar: elk NWO-domein draagt ieder € 0,5 miljoen bij.

Aanvragen

Kijk voor alle informatie over de financieringsmogelijkheden van onderzoek naar corona en COVID-19 op de onderzoekspagina www.zonmw.nl/coronaonderzoek. Hier wordt binnenkort ook meer bekend gemaakt over de onderzoeksmogelijkheden, de procedure en aanpak van het onderzoeksprogramma COVID-19.

Lees hier de kamerbrief van minister De Jonge (VWS).

]]>
news-5493 Fri, 27 Mar 2020 12:49:45 +0100 Leidraad voor doodzieke ouderen met corona: wel of niet naar het ziekenhuis? https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2328280-leidraad-voor-doodzieke-ouderen-met-corona-wel-of-niet-naar-het-ziekenhuis.html Huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde en medisch specialisten komen met een leidraad waarmee artsen kunnen bepalen of het wel zinvol is om ernstig zieke oudere coronapatiënten in het ziekenhuis op te nemen. De leidraad helpt artsen om de wensen van de patiënt te bespreken en zet de voor- en nadelen van een ziekenhuisopname onder elkaar. news-5490 Thu, 26 Mar 2020 18:18:16 +0100 Extra geld voor creatieve oplossingen coronavirus (COVID-19) https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/extra-geld-voor-creatieve-oplossingen-coronavirus-covid-19/ Het ministerie van VWS stelt extra geld beschikbaar om creatieve oplossingen te faciliteren met betrekking tot het coronavirus (COVID-19). De pandemie heeft een grote impact op de zorg en samenleving. Op korte termijn zijn daarom oplossingen nodig voor praktische problemen in en buiten ziekenhuizen.

UPDATE 14-04-2020: deze regeling is inmiddels gesloten. Indienen is niet meer mogelijk.

Praktische uitdagingen

De komende weken en maanden leidt de coronacrisis tot allerlei praktische uitdagingen in de zorg en de samenleving. De vraag is hoe we in deze tijd goede zorg en ondersteuning kunnen blijven bieden. Praktische uitdagingen zijn bijvoorbeeld tekorten aan bepaalde materialen in ziekenhuizen, maar ook de zorg en ondersteuning aan kwetsbare mensen. Ook staan onze zorg- en hulpverleners voor de uitdaging om hun werk zo goed mogelijk te kunnen blijven doen.

Creatieve oplossingen

Creatieve oplossingen zijn nodig voor praktische technologische zaken in de (ziekenhuis)zorg, zoals medische hulpmiddelen. Anderzijds zijn er oplossingen nodig om kwetsbare groepen en hun zorg- en hulpverleners te helpen bij het bieden van de juiste zorg en ondersteuning.

Bedrijven of organisaties die een creatieve oplossing willen uitwerken of uitvoeren komen in aanmerking voor ofwel een startimpuls of een projectimpuls. Daarbij gaat het om oplossingen die buiten reguliere zorg- en welzijnsactiviteiten vallen. Een belangrijke voorwaarde voor deze projectimpuls is dat de creatieve oplossing voorziet in de behoefte van de doelgroep, zoals ziekenhuispersoneel. Dit moet blijken uit de samenstelling van het projectteam.

Financiële impuls aanvragen

Er zijn twee financiële impulsen beschikbaar.

  1. Een startimpuls van maximaal € 7.500,- (inclusief BTW). Deze impuls is bedoeld voor het uitwerken en eventueel toepassen of piloten van een idee.
  2. Een projectimpuls van € 7.500,- tot € 15.000,- (inclusief BTW). Belangrijke voorwaarde voor deze projectimpuls is dat de creatieve oplossing voorziet in de behoefte van de doelgroep.

Alle in Nederland gevestigde rechtspersonen kunnen een offerte indienen die past binnen de kaders van deze regeling.

Meer informatie

Kijk voor meer informatie, de aanvraagprocedure en de voorwaarden op de pagina Creatieve oplossingen aanpak coronavirus (COVID-19).

]]>