Wat hebben verzorgenden in een verpleeghuis nodig om hun rol in de palliatieve zorg goed te kunnen oppakken? En welke instrumenten kunnen hen daarbij helpen? Met actieonderzoek zoekt het team van Jenny van der Steen dit in de praktijk uit in tien verpleeghuizen. Samen met de verzorgenden zelf.

Cyclisch proces

Verzorgenden kunnen behoeften van verpleeghuisbewoners bij uitstek signaleren. Familie en behandelaars vertrouwen erop dat zij belangrijke veranderingen daarin doorgeven. Ook zien verzorgenden de palliatieve fase vaak goed aankomen. Jenny van der Steen, epidemioloog aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), leidt een actieonderzoek in tien verpleeghuizen (ZonMw-project 844001306) waarin verzorgenden mede-onderzoekers zijn. ‘In actieonderzoek ga je concreet aan het werk in de praktijk. Met de betrokkenen verzamel je gegevens en je leert met zijn allen van de ervaringen. Op basis daarvan stel je de acties bij en verzamel je weer nieuwe gegevens. Een cyclisch proces dus.’ 

Knelpunten inventariseren

Het uiteindelijke doel is om samen een selectie te maken van bruikbare methoden en instrumenten voor het markeren van de palliatieve fase en het tijdig signaleren van behoeften. Eerst is geïnventariseerd wat er zoal beschikbaar is, van observatielijsten voor pijn tot methodieken om in te schatten of de laatste levensfase is aangebroken. Dat leverde een lijst op van 32 methodieken en instrumenten. Het idee is niet daar simpelweg een pakket uit samen te stellen en dat vervolgens van bovenaf te implementeren, legt Van der Steen uit. Instrumenten gaan pas werken als ze goed aansluiten bij de specifieke behoeften in een verpleeghuis. En als ze passen bij de knelpunten waar verzorgenden mee zitten. ‘Twee antropologen bespreken in de deelnemende verpleeghuizen met de verzorgenden waar zij vooral tegenaan lopen en wat hen zou kunnen helpen. In focusgroepen en interviews laten zij ook patiënten en naasten aan het woord. Van hen willen we horen wanneer en hoe zorgverleners wat hen betreft veranderingen in de situatie zouden moeten signaleren.’

Sterker in je schoenen

Verzorgenden willen sterker in hun schoenen staan in de communicatie binnen het team, is een eerste bevinding. Van der Steen: ‘Verzorgenden hebben vaak goed door als het met iemand minder gaat. Ook weten ze meestal wel welke behoeften een bewoner of naasten hebben. Maar ze vinden het lastig om signalen in woorden te vatten en te bespreken met de behandelend arts. Een concreet instrument geeft ze houvast, waardoor ze zich zekerder voelen in de communicatie. Bijvoorbeeld binnen het multidisciplinair overleg.’ De antropologische aanpak – waarin open waarnemen centraal staat – maakt al duidelijk dat de situatie in elk verpleeghuis weer anders is. ‘In sommige huizen is nog een gebrek aan basiskennis over palliatieve zorg, terwijl andere weer veel verder zijn. Het is wel verrassend hoe groot die verschillen soms zijn.’ 

Samen uitzoeken wat werkt

Volgens Van der Steen onderstrepen deze eerste observaties uit het onderzoek alleen maar het belang van maatwerk. Eén ‘optimale instrumentenset’ voor alle verpleeghuizen gaat het niet worden. ‘Het project loopt nog door tot in 2019. We gaan de komende periode in elk huis met de betrokkenen uitzoeken wat werkt en wat niet, en ook waarom.’ Actieonderzoek heeft als groot voordeel dat het heel concreet is – de naam zegt het al – en dat het samen onderzoeken van wat nodig is ook direct kan leiden tot verbeteringen in de praktijk. Of tot het op de agenda zetten van knelpunten die iedereen graag wil oplossen. Dat er veel behoefte aan verbetering bestaat, blijkt volgens Van der Steen wel uit het feit dat ze geen enkele moeite heeft gehad om tien verpleeghuizen te vinden. De meest geliefde oplossingen komen in elk geval in de beoogde Sigma Set terecht, met instructies en suggesties voor het gebruik. Maar welke instrumenten het worden, kan én wil Van der Steen niet voorspellen. Precies zoals dat gaat in actieonderzoek: de uitkomsten komen naar voren binnen de concrete praktijk waarin het onderzoek zich afspeelt. In de wisselwerking tussen alle betrokkenen ontstaat – al doende – een passende oplossing.

Drie tips voor verbeteracties in de praktijk (bijvoorbeeld met actieonderzoek) 

Les 1) Schakel het hele team in, maar start nadrukkelijk met de verzorgenden. Werk aan het onderlinge  vertrouwen en geef verzorgenden de ruimte om aan te geven waar zij vooral tegenaan lopen. Haal pas dan de artsen erbij.

Les 2) Kies voor een open benadering, zonder al te scherp omschreven (vooropgezette) ideeën en vooronderstellingen. Wees ook alert op stokpaardjes en ‘vanzelfsprekendheden’. Vraag wat er volgens de betrokkenen beter kan. En ook wat al wél goed gaat.

Les 3) Vermijd het aanreiken van vastomlijnde oplossingen en leg geen instrumenten op. Laat de groep zelf kiezen wat hen het beste helpt, passend bij de situatie waarin zij dagelijks hun werk doen. 

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website