Verslagen

Eindverslag

Samenvatting
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

De Richtlijnen Gezondere Kantines van het Voedingscentrum stimuleren kantines tot een gezonder aanbod en uitstraling om gezonde voedselkeuzes te vergemakkelijken. Om implementatie van de Richtlijnen op scholen te bevorderen hebben wij in samenspraak met betrokkenen uit de wetenschap, beleid en praktijk implementatiemiddelen ontwikkeld en geëvalueerd.

Allereerst hebben we door middel van interviews bij onder meer cateraars, kantine coördinatoren en Schoolkantine Brigadiers, de ervaren en verwachte bevorderende en belemmerende factoren bij het gebruik van de Richtlijnen Gezondere Kantines in kaart gebracht. Deze lijst van verkregen factoren hebben we in een expertmeeting voorgelegd aan experts uit de wetenschap, beleid en praktijk, met als doel om de factoren te prioriteren en oplossingen aan te dragen. Naar aanleiding van deze input zijn tezamen met theoretische gedragsveranderingsmodellen en -methoden, implementatiemiddelen ontwikkeld of bestaande materialen aangepast.

Ten tweede hebben we in een quasi-experimentele studie met tien middelbare scholen in de interventiegroep gedurende een half jaar de Richtlijnen Gezondere Kantines geïmplementeerd, ondersteund met de ontwikkelde implementatiemiddelen. Tien vergelijkbare controle scholen ontvingen alleen de richtlijnen. Evaluatie vond plaats op het gebied van proces door o.a gebruik en tevredenheid van de implementatie middelen en veranderingen in de schoolkantine te evalueren. Daarnaast zijn veranderingen in aankoopgedrag en determinanten van aankoopgedrag van leerlingen gemeten.

 

Resultaten
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Vanuit de interviews met betrokkenen zijn verschillende belemmeringen en succesfactoren bij de implementatie van de Richtlijnen Gezondere Kantines geïdentificeerd: Visie, kennis en motivatie van de schooldirectie tav gezonde school, gezonde voeding en het gezonder maken van de kantine; de voedselomgeving van de school; financiële middelen en mogelijke omzetdaling; balans in gezonde en ongezonde producten in de kantine; betrokkenheid van ouders, docenten en leerlingen; en de bewustwording van leerlingen.

Met de input uit de interviews, expertmeeting en theorie zijn de volgende implementatiemiddelen ontwikkeld of bestaande materialen aangepast: een vragenlijst voor betrokkenen, de Kantinescan (een digitale tool om inzicht te krijgen in hoe gezond een kantine is), het adviesgesprek en –rapport; informatie materialen; 6-weekse nieuwsbrief; besloten Facebook pagina, factsheet met de resultaten van de vragenlijst naar de mening van leerlingen over de kantine. De middelen hadden onder meer als doel om inzicht in de huidige situatie en adviezen ter verbetering te geven, kennis en voorbeelden over de Richtlijnen, producten en gezonde uitstraling te geven, onderlinge interactie en advisering te bevorderen.

Implementatie van de Richtlijnen in 10 scholen leidde tot positieve veranderingen in het uitgestalde aanbod en de uitstraling van de kantine. Met voorzichtigheid kan geconcludeerd worden dat leerlingen van de interventie scholen minder uitzonderingsproducten zijn gaan kopen in tegenstelling tot leerlingen van de controle scholen.

Ook kunnen we concluderen dat scholen en betrokkenen vooral het adviesgesprek, de Kantinescan en de factsheet met de resultaten van de vragenlijst naar de mening van leerlingen over het aanbod en de uitstraling van de kantine waarderen. Het blijft belangrijk dat betrokkenen ervaren hoe het verleiden van gezonde producten werkt, om meerdere betrokkenen (zoals docent, ouders, leerlingen, cateraar en management) in een school te betrekken bij de gezonde schoolkantine en om ervoor te zorgen dat de gezonde schoolkantine op de agenda blijft.

 

Voortgangsverslag

Samenvatting
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

De schoolomgeving is een belangrijke setting om gezond eet- en beweeggedrag bij adolescenten te stimuleren. Daarbij speelt de schoolkantine een belangrijk rol. Een ‘gezonde schoolkantine’ is een veelbelovende interventie om de voedselomgeving van school gunstig te veranderen en daarmee een bijdrage te leveren aan het bevorderen van gezonde voedingskeuzes van adolescenten.

De overheid heeft zich als doel gesteld om in 2015 100% Gezonde Schoolkantines te realiseren. Dit doel wordt breed gedragen door andere relevante actoren binnen de nationale en lokale overheid, maatschappelijke organisaties en private partijen. Maar wanneer is een kantine ‘Gezond’?

In 2011 is in het Handvest “Gezonder Voedingsaanbod op scholen” een schoolkantine als gezond gedefinieerd wanneer het aanbod bestaat uit minimaal 75% basis voedingsmiddelen (zoals brood, zuivel, vlees en vis) en maximaal 25% niet-basis voedingsmiddelen (zoals snacks). In deze criteria is geen rekening gehouden met het aanbodvolume en de uitstraling van de kantine. In aanloop naar de nieuwe fase voor de ‘Gezonde Schoolkantine’ (na 2015) en vanuit de vraag van het ministerie van VWS om criteria voor gezonde kantines te ontwikkelen, zijn de Richtlijnen Gezondere Kantines ontwikkeld, die hier wél rekening mee houden.

Echter, er is nog geen implementatiestrategie ontwikkeld voor de implementatie van deze Richtlijnen. Ook is er nog geen inzicht in bevorderende en belemmerende factoren die met de implementatie van deze Richtlijnen in de schoolsetting gepaard kunnen gaan, zoals ervaren door kantinebeheerders, ouders, docenten en leerlingen. Bovendien is nog niet bekend of implementatie van de Richtlijnen leidt tot een verandering in aankoopgedrag van leerlingen op school.

Daarom is het doel van dit onderzoek tweeledig:

1) het ontwikkelen van een implementatiestrategie om de implementatie van Richtlijnen Gezondere Kantines binnen het voorgezet onderwijs vanaf 2016 te bevorderen.

2) het evalueren van de Richtlijnen in de dagelijkse praktijk op procesniveau en op (determinanten van) aankoopgedrag.

In fase 1 van dit onderzoek zijn bevorderende en belemmerende factoren bij de implementatie van de Richtlijnen nagegaan d.m.v. van 17 interviews bij de belangrijkste stakeholders die de Richtlijnen gaan toepassen (kantinebeheerders en Schoolkantinebrigade) of stakeholders vanuit de organisatie (cateraars en schoolmanagement). Deze inzichten vormden de basis voor een expertmeeting waarin de belemmerende en bevorderende factoren uit de interviews, aangevuld met kennis uit de literatuur, zijn geprioriteerd. Vervolgens zijn in deze expertmeeting de volgende implementatiestrategieën gekozen:

- Een adviesgesprek met de Schoolkantine Brigadier, o.a. op basis van op baseline ingevulde vragenlijsten door de school en betrokkenen, om aangrijpingspunten en aanbevelingen te bespreken

- Een schriftelijk advies naar aanleiding van het gesprek en de uitslag van de Kantinescan

- Een speciale facebookpagina voor alle betrokkenen in de deelnemende scholen, hier kan men vragen stellen, vragen van andere scholen beantwoorden en tips en informatie over de Richtlijnen Gezondere Kantines vinden.

- Een handleiding hoe aan de Richtlijnen Gezondere Kantines kan worden voldaan (een uitgebreide en een verkorte versie)

- Een nieuwsbrief

- Advies van de Schoolkantine Brigadier op verzoek

In fase 2 wordt een quasi-experimentele studie uitgevoerd waarin in 10 scholen de Richtlijnen worden geïmplementeerd en 10 scholen participeren in een controlegroep. De scholen worden bij de implementatie begeleid door de Schoolkantinebrigade. Deze sluit met de begeleiding aan bij de resultaten uit fase 1 en bij de uitkomsten van de Kantine-scan, een tool waarmee in kaart wordt gebracht waar een kantine staat in relatie tot de Richtlijnen. Daarnaast zal in de begeleiding de lokale context worden meegenomen evenals de wensen, behoeftes en ideeën van lokale stakeholders en de leerlingen.

De Richtlijnen worden op 3 niveaus geëvalueerd. Ten eerste worden veranderingen in de schoolkantine op het gebied van het aanbod op productniveau, het totale aanbod en de uitstraling op baseline en na 4-5 maanden in kaart gebracht met de Kantinescan.

Daarnaast worden veranderingen in en determinanten van aankoopgedrag van de leerlingen gemeten met een digitale vragenlijst die klassikaal wordt afgenomen bij 100 leerlingen per school op baseline en na 4-5 maanden.

Als laatste vindt een procesevaluatie plaats waarin bij de belangrijkste stakeholders per school in de interventiegroep met een vragenlijst o.a. de haalbaarheid, complexiteit, helderheid, toepasbaarheid en duurzaamheid van de Richtlijnen Gezondere Kantines wordt nagegaan.

 

Resultaten
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Resultaten fase 1.a

Om inzicht te krijgen in bevorderende en belemmerende factoren bij de implementatie van de Richtlijnen Gezondere Kantines zijn 17 interviews gehouden onderverdeeld in 3 verschillende doelgroepen; gebruikers (facilitair beheerder, Schoolkantine Brigade, coördinator van cateraar), stakeholders vanuit de organisatie (schoolmanagement en directie cateraar) en experts (GGD, adviseur Gezonde School). Binnen de gebruikers en stakeholders is er onderscheid gemaakt tussen koplopers, middengroep en achterblijvers om duidelijk te krijgen waarom betrokkenen juist wel, of niet de huidige richtlijnen hebben uitgevoerd. Belangrijke thema’s die geïdentificeerd zijn in de interviews zijn: De visie van de schooldirectie, de kennis en motivatie van de gebruikers, de omgeving van de school, financiële middelen en mogelijke omzetdaling, balans in assortiment, betrokkenheid van verschillende stakeholders zoals ouders, leerlingen en docenten en de omgeving en bewustwording van leerlingen.

 

Resultaten fase 1.b

De inzichten uit de interviews zijn meegenomen in de ontwikkeling van de implementatiemiddelen en vormden de basis van de expertmeeting. De doelen van de expertmeeting waren (1) het prioriteren van belemmerende en bevorderende factoren en (2) passende implementatiestrategieën kiezen. Aan deze bijeenkomst hebben 25 experts met expertise vanuit wetenschap, beleid en/of de praktijk deelgenomen.

Tijdens het eerste deel van de bijeenkomst hebben deelnemers de belemmerende en bevorderende factoren uit de interviews, aangevuld met wat bekend was uit de literatuur, geprioriteerd. Tijdens het tweede deel van de bijeenkomst zijn implementatiestrategieën gekozen. Bij alle ontwikkelde strategieën kwam naar voren dat het belangrijk is om de doelgroep, de behoeftes en wat er leeft bij de doelgroep, goed in kaart te brengen zodat de strategie daadwerkelijk aansluit bij de doelgroep. Tevens is het bij alle strategieën belangrijk dat duidelijk is wie verantwoordelijk is voor een taak, dient er steun te zijn vanuit de organisatie en dienen de betrokkenen zelf en de omgeving eigenaarschap te ervaren in het proces aangaande de gezonde schoolkantine.

Op basis van de expertmeeting hebben het Voedingscentrum en de VU de uiteindelijke implementatiemiddelen ontwikkeld in nauwe samenwerking met de adviesraad, kantinebeheerders en de scholen. Deze implementatiemiddelen worden momenteel in fase 2 geïmplementeerd op 10 interventiescholen.

 

Samenvatting van de aanvraag

Samenvatting
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

De schoolomgeving is een belangrijke setting om gezond eet- en beweeggedrag bij adolescenten te stimuleren. Adolescenten brengen veel tijd door op school inclusief lunch- en snackmomenten. Wanneer het gaat over het stimuleren van gezond eet- en drinkgedrag op school speelt de schoolkantine een belangrijk rol. Een ‘gezonde schoolkantine’ is een veelbelovende interventie om de voedselomgeving van school gunstig te veranderen en daarmee een bijdrage te leveren aan het bevorderen van gezonde voedingskeuzes van adolescenten.

‘De Gezonde Schoolkantine’ sluit ook aan bij één van de speerpunten van het Nationaal Programma Preventie welke het evalueren van het voedingsbeleid op school betreft. De overheid heeft zich als doel gesteld om in 2015 100% Gezonde Schoolkantines te realiseren. Dit doel wordt breed gedragen door andere relevante actoren binnen de nationale en lokale overheid, maatschappelijke organisaties en private partijen. Maar wanneer is een kantine ‘Gezond’?

In 2011 is in het Handvest “Gezonder Voedingsaanbod op scholen” een schoolkantine als gezond gedefinieerd wanneer het aanbod bestaat uit minimaal 75% basis voedingsmiddelen (zoals brood, zuivel, vlees en vis) en maximaal 25% niet-basis voedingsmiddelen (zoals snacks). In deze criteria is geen rekening gehouden met het aanbodvolume, het feit of een product een voorkeurs-, middenweg- of uitzonderingsproduct is en de uitstraling van de kantine. In aanloop naar de nieuwe fase voor de ‘Gezonde Schoolkantine’ (na 2015) en vanuit de vraag vanuit het ministerie van VWS om criteria voor gezonde kantines te ontwikkelen, zijn Richtlijnen Gezondere Kantines ontwikkeld, die hier wél rekening mee houden.

Echter, er is nog geen implementatiestrategie ontwikkeld voor de implementatie van deze Richtlijnen. Ook is er nog geen inzicht in bevorderende en belemmerende factoren die met de implementatie van deze Richtlijnen in de schoolsetting gepaard kunnen gaan, zoals ervaren door kantinebeheerders, ouders, docenten en leerlingen. Bovendien is nog niet bekend of implementatie van de Richtlijnen leidt tot een verandering in aankoopgedrag van leerlingen op school.

 

Daarom is het doel van dit onderzoek tweeledig:

1) het ontwikkelen van een implementatiestrategie om de implementatie van Richtlijnen Gezondere Kantines binnen het voorgezet onderwijs vanaf 2016 te bevorderen.

2) het evalueren van de Richtlijnen in de dagelijkse praktijk. Zo zal op procesniveau bij verschillende stakeholders worden nagegaan hoe zij de Richtlijnen ervaren en op uitkomstniveau zal worden nagegaan of de implementatie van de Richtlijnen gepaard gaat met veranderingen in aankoopgedrag van leerlingen en welke determinanten samenhangen met het aankoopgedrag.

 

In fase 1 van dit onderzoek zullen bevorderende en belemmerende factoren bij de implementatie van de Richtlijnen Gezondere Kantines worden nagegaan met behulp van semi-gestructureerde interviews bij de belangrijkste stakeholders die de Richtlijnen zullen gaan toepassen (kantinebeheerders, ouders, Schoolkantinebrigade) of stakeholders vanuit de organisatie (cateraars en schoolmanagement). Vervolgens zullen implementatiestrategieën worden ontwikkeld.

 

In fase 2 zal een quasi-experimentele studie worden uitgevoerd waarin in 10 scholen in het voortgezet onderwijs de Richtlijnen Gezondere Kantines zullen worden geïmplementeerd en 10 scholen zullen participeren in een controlegroep. De scholen zullen bij de implementatie worden begeleid door de Schoolkantinebrigade van het Voedingscentrum. De Schoolkantinebrigade zal met de begeleiding aansluiten bij de resultaten uit fase 1 en bij de uitkomsten van de Kantine-scan, een meetinstrument waarmee in kaart kan worden gebracht in hoeverre een kantine voldoet aan de Richtlijnen Gezondere Kantines. Dit instrument wordt momenteel ontwikkeld. Daarnaast zal in de begeleiding de lokale context worden meegenomen evenals de wensen, behoeftes en ideeën van lokale stakeholders en de leerlingen.

De Richtlijnen zullen op 3 niveaus worden geëvalueerd. Ten eerste zullen veranderingen in de voedselomgeving (schoolkantine) op het gebied van het aanbod op productniveau, het totale aanbod en de uitstraling van de kantine op baseline en na 6 maanden in kaart worden gebracht met behulp van de Kantinescan.

Daarnaast zullen veranderingen in en determinanten van aankoopgedrag van de leerlingen in kaart worden gebracht middels een digitale vragenlijst die klassikaal zal worden afgenomen bij 100 leerlingen per school op baseline en na 6 maanden.

Als laatste vindt een procesevaluatie plaats. Na 6 maanden zal bij de belangrijkste stakeholders per school in de interventiegroep met een korte vragenlijst o.a. de haalbaarheid, complexiteit, helderheid, toepasbaarheid en duurzaamheid van de Richtlijnen Gezondere Kantines worden nagegaan. Ook bij de leerlingen zullen gegevens worden verzameld over hoe zij de schoolkantine ervaren o.a. wat betreft aanbod, uitstraling en gebruik van de schoolkantine.

 

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website