Verslagen

Eindverslag

Samenvatting
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Een belangrijk deel van de databank effectieve jeugdinterventies (DEI) gaat over opvoedonzekerheid (preventief en lichte problematiek). CIKEO gaat over het 'indikken' van de interventies op dit vlak. CIKEO werkte vanuit vier bestaande academische werkplaatsen. Daaraan namen zowel universiteiten, als organisaties voor opvoedondersteuning en gemeenten deel. De gemeente Rotterdam is de hoofdaanvrager van het onderzoeksproject. Deze combinatie van onderzoek, praktijk en (gemeentelijk) beleid is praktisch, omdat gemeenten verantwoordelijk zijn voor het aanbieden van opvoedsteun. Belangrijke gemeentelijke doelstelling is preventie van problemen bij kinderen en jongeren. De dagelijkse coördinatie en de uitvoering van het onderzoek in de praktijk van de hulpverlening lag bij Rotterdam Rijnmond. De onderzoekers van de academische werkplaats Leiden/Den Haag deden het literatuuronderzoek naar de verschillende interventies. Hoofdtaak van de academische werkplaats uit Amsterdam/Utrecht was de analyse van de inzichten en ervaringen van professionals en de aanbieders van interventies. De academische werkplaats Maastricht adviseerde over de opzet en uitvoering. Hosman Consultancy adviseerde over hoe ‘publieke impact’ kan worden gerealiseerd.

 

Voor de studie naar opvoedsteun in de praktijk hebben onderzoekers met hulpverleners gesproken over de interventies die ze aanbieden en hen hun werk met vragenlijsten laten registreren. Met literatuuronderzoek is een meta-analyse gemaakt van alle bestaande nationale en internationale reviews van interventies rond opvoedondersteuning. Deze gegevens en analyse van handleidingen van interventies zijn gebruikt voor het opstellen van een taxonomie op van werkzame elementen die van belang zijn bij opvoedsteun. Derde belangrijke pijler was een zogenaamde naturalistische effectstudie onder een steekproef van ruim 1100 gezinnen. Onderzoekers hebben de behoeften aan opvoedsteun van gezinnen in kaart gebracht, evenals de steun die ze aangeboden kregen. Na een jaar zijn ze nagegaan hoe het met de gezinnen ging en hebben ze proberen vast te stellen of er een relatie bestond tussen de steun en de situatie in de gezinnen. Voor de kosten vraag hebben onderzoekers exploratief in kaart gebracht hoeveel de opvoedsteun professionals kostte. De onderzoekers maakten daarvoor onder andere gebruik van gegevens van het NJI.

 

Zo’n 78% van de ouders die meededen had vragen of zorgen over de opvoeding van hun kinderen en 14% wilde graag advies of deskundige hulp. Zo’n 10% bereikte ouders die een opvoedinterventie volgden. Heel veel ouders zochten zelf informatie of kregen advies van de jeugdgezondheidszorg. Relatief weinig ouders deden mee aan een ‘officiële opvoedinterventie’.

 

Vergelijking tussen ouders die wel en geen een opvoedprogramma hadden gevolgd gaf een onverwacht resultaat. Het onderzoek kon niet aantonen dat ouders uit die eerste groep beter af waren dan ouders die geen opvoedprogramma volgden, noch dat kinderen minder problemen hadden. Maar de ouders die wel een programma hadden gevolgd, waren heel tevreden en gaven aan dat het geholpen had.

 

In CIKEO werd een overzicht gemaakt van de ‘effectieve elementen van zorg’ in het aanbod van opvoedondersteuning en lichte hulp. In veel interventies komen dezelfde effectieve elementen terug. Dat bleek na een meta-analyse van de effecten van (elementen in) opvoedprogramma’s in nationale en internationale literatuur. Effectief zijn bijvoorbeeld groepsinterventies en effectieve elementen als doelen stellen en gedrag plannen, oefenen en herhalen. In het overzicht van effectieve elementen in groepsinterventies scoren ook uitleg over de gevolgen van opvoedgedrag van ouders en feedback op de omgang met hun kind hoog.

 

Het consortium onderzocht de mogelijkheid van het ‘indikken’ van effectieve opvoedprogramma’s of interventies in de Databank Effectieve Interventies (DEI). Voor dat doel is in CIKEO een Beslisboom opgesteld. Professionals kunnen die gebruiken bij hun advies aan ouders en aan gemeenten. In de Beslisboom wordt eerst gekeken naar de behoefte (vraag) van de ouders. Die wordt gekoppeld aan de combinatie van ‘effectieve elementen van zorg’ die wordt aanbevolen. Tot slot geeft de Beslisboom aan in welk aanbod of programma die elementen aanwezig zijn. Met het inzicht in effectieve elementen kun je bestaande interventies selecteren, aanscherpen en flexibiliseren door te werken met kleine modules.

 

Resultaten
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

1. Wat zijn de behoeften van de gebruikers en welke interventies t.a.v. opvoedonzekerheid worden er in Nederland uitgevoerd?

 

Uit de naturalistische effect evaluatie (de cohort studie) bleek dat een groot deel van de ouders aan geeft soms vragen of zorgen te hebben over de opvoeding, het gedrag of de ontwikkeling van hun kind. Veel ouders maken gebruik van opvoedondersteuning via JGZ contactmomenten, hun sociale netwerk en het internet. Slechts een relatief klein deel van de ouders neemt deel aan (specifieke) preventieve opvoedinterventies (zoals de interventies die zijn omschreven in de databank Effectieve jeugdinterventies, maar ook vergelijkbare interventies daarbuiten). Dat laatste verlaagt de mogelijke ‘publieke impact’ van preventieve opvoedinterventies en hulp bij lichte opvoedproblematiek.

 

Over het algemeen zijn ouders na afloop tevreden over hun deelname en geven zij aan dat de interventie hen heeft geholpen bij hun vragen of zorgen over de opvoeding. Dat blijkt uit de naturalistische effect evaluatie (de cohort studie).

 

2. Wat zijn de effecten van interventies t.a.v. opvoedonzekerheid?

 

Met de naturalistische effect evaluatie (de cohort studie) is nagegaan welke interventies (en welke elementen binnen interventies) effectief zijn. Helaas kon niet worden aangetoond dat de blootstelling aan bepaalde vormen van opvoedondersteuning (en elementen daarbinnen) geassocieerd is met een significante verbetering van de opvoedsituatie en/of een vermindering van de problematiek 6-12 maanden later.

Er zijn verschillende mogelijke redenen. In een ‘observationele studie’ (geen gerandomiseerde trial) zijn er meer mogelijke verstorende variabelen; ook wordt de ‘interventie’ (of elementen daaruit) niet in gecontroleerde omstandigheden toegepast. In de studie bleek dat in de praktijk relatief weinig ouders een (specifieke) opvoedinterventie kregen (wel andere vormen van advies en informatie, vooral via de jeugdgezondheidszorg, op het consultatiebureau), waardoor de aantallen voor specifieke interventies relatief laag zijn in een steekproef uit de bevolking.

Overigens kunnen kleine effecten, mits goed en breed toegepast, bijdragen aan populatie impact.

CIKEO geeft een overzicht van de kosten van de interventies in een tabel.

 

3. Welke ‘werkzame factoren’ zijn er binnen de opvoedinterventies?

 

Qua interventie-modaliteit (vorm) blijkt uit de meta-analyses dat groepsprogramma’s het meest effectief zijn (met name voor ouders van 0-12 jarigen) als het gaat om het verbeteren van opvoedvaardigheden. Bij de groep ouders met lichte problemen laten groepsprogramma’s het meest vaak positieve effecten zien.

 

De werkzame elementen die zijn geïdentificeerd zijn het stellen van doelen en het plannen van het gedrag, feedback en monitoren, sociale steun, oefenen en herhalen en de vergelijking van gedrag met anderen. Deze werkzame elementen in de programma’s zijn gebaseerd op zelfregulatieprocessen. Uit de meta-analyses blijkt dat veel programma’s een combinatie van deze werkzame elementen toepassen.

 

Stressmanagement is een werkzaam element als onderdeel van algemene preventieve programma’s. Hiervan werd een relatief groot effect gezien (twee programma’s/studies).

 

Andere effectieve elementen zijn het toepassen van sociale steun, identiteitsvorming en zelfvertrouwen van ouders. Deze elementen zijn effectief voor het versterken van opvoedvaardigheden.

 

Voor de Nederlandse interventies heeft CIKEO aangegeven welke werkzame elementen erin zijn opgenomen.

 

4. Wat is een 'ingedikt' aanbod, op basis van de werkzame elementen, van interventies ten aanzien van opvoedonzekerheid (preventief en lichte problematiek)?

 

In het geval van CIKEO is er met het oog op de praktijk voor gekozen om in te dikken via het toepassen van een ‘Beslisboom’. Een Beslisboom is een keuzetool waarbij uitgaande van de vragen/problemen van het gezin (per leeftijdscategorie) wordt aangegeven welke ‘werkzame elementen’ zijn geïndiceerd, en wordt in een menu aangegeven in welke interventies die elementen worden aangeboden. De resultaten van CIKEO (wat zijn de vragen/problemen van ouders; wat zijn werkzame elementen; welke elementen zijn opgenomen in welk aanbod) zijn gebruikt voor het maken van een Beslisboom. Praktijkprofessionals hebben aangegeven dat de beslisboom ook een denkwijze inhoudt, die al in de praktijk (impliciet of expliciet) wordt toegepast. Implementatie: Opgemerkt is door de praktijkprofessionals dat verdere doorontwikkeling en een implementatietraject wordt aanbevolen, voordat de Beslisboom breed kan worden toegepast in de praktijk. ZonMw heeft hiervoor al initiatieven genomen, waarbij de Beslisbomen uit de verschillende consortia worden gecombineerd.

 

Voortgangsverslag

Samenvatting
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Opvoeding is essentieel bij het opgroeien van sociaal, mentaal en fysiek gezonde kinderen en bij het voorkomen van probleemgedrag. Opvoedingsprogramma’s ondersteunen ouders in dit proces. In Nederland is er over de jaren een diversiteit aan preventieve opvoedondersteuningsprogramma’s gekomen die ouders hierbij kunnen helpen. De mate van onderbouwing van deze opvoedprogramma’s varieert. Het is niet altijd gemakkelijk voor organisaties en professionals om een interventie te selecteren uit het grote aanbod van opvoedondersteuningsprogramma’s.

 

Het CIKEO consortium is opgezet om het aanbod aan preventieve opvoedsteun te onderzoeken en zo mogelijk in te dikken. Verschillende deelonderzoeken worden uitgevoerd om behoeften van professionals en ouders, het gebruik van interventies, effecten en kosten in kaart te brengen. In het onderzoek wordt niet alleen gekeken naar interventies als geheel. Potentieel werkzame elementen van de interventies staan centraal; dit zijn de elementen van een interventie die veranderingen teweegbrengen.

 

Om inzicht te krijgen in de werkzame elementen hebben de onderzoekers protocollen en handleidingen van interventies geanalyseerd. In een meta-analyse wordt gekeken naar de effecten van deze elementen in internationale evidence-based interventies. Ook doen zij een cohortstudie naar het gebruik van (werkzame elementen van) opvoedsteun in de dagelijkse praktijk van de jeugdgezondheidszorg en de effecten hiervan op ouders en kinderen. Met literatuuronderzoek, vragenlijsten, focusgroepen, interviews en een Delphi-studie brengen zij de visie van interventieontwikkelaars en aanbieders op interventiegebruik en potentieel werkzame elementen in beeld. Een literatuurstudie en focusgroepen in 2 grote steden moet inzicht geven in de vraag hoe opvoedinterventies het best te implementeren zijn en wat de impact daarvan is op bevolkingsniveau.

 

Het CIKEO consortium zal kennis opleveren over ‘wat werkt, voor wie en waarom’ als het gaat om preventieve opvoedondersteuning en hoopt zo bij te kunnen dragen aan het indikken van het grote aanbod van interventies in de databank effectieve jeugdinterventies (DEI) van het Nederlands Jeugdinstituut (NJI).

 

Resultaten
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Het CIKEO project is in augustus 2016 van start gegaan. Verschillende deelonderzoeken worden uitgevoerd door onderzoekers van het Erasmus MC, LUMC en het Verwey Jonker Instituut (in samenwerking met Hosman Prevention Consultancy & Innovation).

 

Onderzoekers van het LUMC hebben semi-gestructureerde interviews gehouden met 31 ouders over hun opvoedzorgen en behoefte aan opvoedondersteuning. Momenteel wordt gewerkt aan een wetenschappelijke publicatie over de resultaten. Ook hebben zij handleidingen en protocollen van 21 opvoedprogramma's geanalyseerd; om te kijken welke gedragsveranderingstechnieken of werkzame elementen hierin aan bod komen. De resultaten hiervan worden momenteel verwerkt in een publicatie. Tot slot wordt gewerkt aan de meta-analyse naar effecten van werkzame elementen van internationale interventies. De zoekstrategie is uitgewerkt waarna 3014 hits zijn gevonden. Deze zijn doorgenomen, en momenteel wordt informatie geëxtraheerd uit de geïncludeerde studies. Eveneens worden interventie handboeken opgevraagd bij de auteurs zodat de kernelementen van interventies gecodeerd kunnen worden.

 

Door onderzoekers van het Erasmus MC wordt een cohortstudie uitgevoerd, in de praktijk van de jeugdgezondheidszorg. Het doel hiervan is om in kaart te brengen welke (werkzame) elementen van opvoedsteun in de praktijk worden toegepast en wat de effecten hiervan zijn op ouders en kinderen. De inclusie voor deze studie wordt in december afgerond. Minstens 1000 ouders en kinderen nemen deel aan het onderzoek en hebben de beginvragenlijst ingevuld. In 2019 wordt de vervolgmeting gedaan en zullen de resultaten worden geanalyseerd en verwerkt.

 

Onderzoekers van het Verwey Jonker Instituut hebben de visie van ontwikkelaars van interventies over het gebruik van interventies en werkzame elementen binnen deze interventies uitgevraagd via vragenlijsten en een focusgroep. Momenteel werken zij nog aan een gebruikersonderzoek onder aanbieders van professionals. Het komende jaar wordt verder gewerkt aan een Delphi-studie, waarin experts een inschatting maken van effecten van werkzame elementen en wordt er in samenwerking met Hosman Prevention Consultancy & Innovation onderzoek gedaan naar implementatie en 'public impact' (effecten op populatieniveau) van opvoedondersteuning.

 

Gezamenlijk zullen alle partners de resultaten van de verschillende deelonderzoeken verwerken tot een samenhangend geheel en werken zij aan een overzicht van gedragsveranderingstechnieken die kunnen worden ingezet bij specifieke veranderbare protectieve- en risicofactoren of programmadoelen.

 

Samenvatting van de aanvraag

Samenvatting
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Meer dan 210 interventies die zijn opgenomen in de databank effectieve jeugdinterventies (DEI). Dit voorstel betreft: Opvoedonzekerheid (preventief en lichte problematiek).

 

CIKEO is de intensieve samenwerking tussen vier academische werkplaatsen met relatie tot jeugd en interventies opvoedonzekerheid (preventief en lichte problematiek): Rotterdam-Rijnmond, Leiden-Den Haag, TienPlus (Amsterdam), en Limburg. Vanuit deze academische werkplaatsen (met praktijk, beleid en onderzoek) wordt samengewerkt met bovenregionale en landelijke organisaties (voor landelijke verspreiding en implementatie); daaronder NCJ, Stichting Opvoeden.nl, en het NJI,. CIKEO werkt intensief samenwerken met de andere consortia in programmalijn 3a en zal bijdragen aan de álgemene taken’, zoals een beleidsmatig en organisatorisch kader waarbinnen (ingedikte) jeugdinterventies kunnen worden uitgevoerd door gemeenten.

 

Ouders en jeugd actief zijn en blijven betrokken bij CIKEO, via de academische werkplaats transformatie jeugd (‘STRAW’, Rotterdam).

 

De belangrijkste waarborg voor onafhankelijkheid is dat CIKEO is gebouwd op academische werkplaatsen ‘jeugd’, waarin het beleid (gemeenten) en praktijk (preventieve jeugdzorg, jeugdgezondheidszorg, welzijn, opvang en onderwijs) een belangrijke rol hebben, en die primair optreden als gebruikers van de interventies die zijn opgenomen in de databank effectieve jeugd interventies.

 

Het algemene doel is om vanuit een consortium met praktijk, beleid en onderzoekinstellingen bij te dragen aan het “indikken” van de interventies omtrent opvoedonzekerheid (preventief en lichte problematiek) in de databank effectieve jeugdinterventies (DEI) van het NJI i.s.m. de vijf andere consortia. De onderzoeksvragen zijn:

 

1. Wat zijn de behoeften van de gebruikers en welke interventies t.a.v. opvoedonzekerheid worden er in Nederland uitgevoerd?

 

1.1 wat zijn de behoeftes van professionals/ouders/jongeren?

1.2 welke interventies (onderdelen) worden gebruikt?

1.3 in welke mate worden ze gebruikt?

1.4 wat zijn kenmerken van professionals?

1.5 hoe worden de interventies uitgevoerd?

1.6 welke (bevorderende en belemmerende) factoren spelen een rol bij het gebruik?

 

Hiervoor wordt een documenten- en gebruikersonderzoek uitgevoerd.

 

2. Welke ‘werkzame factoren’ zijn er binnen de opvoedinterventies op basis van de handleidingen/protocollen?

 

2.1 uit welke algemene en specifieke elementen bestaan de interventies?

2.2 wat zijn de essentiële (werkzame) elementen van de interventies?

2.3 wat zijn de overeenkomsten (en verschillen) tussen de interventies?

 

Hiervoor wordt gebruik gemaakt van de gezamenlijke ZonMw taxonomie, de interventie protocollen en een uitgebreide meta-analyse

 

3. Wat zijn de effecten (en kosten) van interventies t.a.v. opvoedonzekerheid?

 

3.1 wat is de “expositie” van ouders/verzorgenden aan “werkzame elementen” van opvoedinterventies (gemeten in de praktijk; aanvulling op 1.3)?

3.2 wat zijn de effecten, kosten (en baten) van “werkzame elementen” van de interventies?

3.3 wat zijn moderatoren en mediatoren van de effecten (waaronder de behoefte waarop de interventie/factor gericht is, de doelgroep, het veranderingsdoel, de setting, de organisatie, de professional, het beleid)?

 

Hiervoor wordt gebruik gemaakt van (a) een uitgebreide meta-analyse, (b) een naturalistische, empirische effectstudie in de praktijk van het jeugdbeleid, (c) een kosten inventarisatie (i.o.m. het NJI)

 

4. Wat is een “ingedikt” aanbod, op basis van de werkzame elementen, van interventies ten aanzien van opvoedonzekerheid (preventief en lichte problematiek)?

 

4.1 Welke werkzame elementen zijn het meest van belang, op welke problematiek/determinanten grijpen ze aan, in welke selectie van interventies en/of in welk “modelprogramma” zijn ze opgenomen?

4.2 Met welk beslismodel kunnen professionals hierbij worden ondersteund?

4.3 Hoe kan dit worden geïmplementeerd?

 

 

We stellen vier onderling samenhangende stappen voor bij het doen van een voorstel voor een “ingedikt aanbod”:

 

(1) De behoeften/problematiek van ouders en andere bij de opvoeding betrokkenen;

 

(2) De leerdoelen/veranderpunten en/of veranderbare protectieve- en risicofactoren die passen bij de behoeften/problematiek;

 

(3) De “werkzame elementen”, opgenomen in de beschikbare opvoed interventies die aansluiten op de leer/veranderpunten c.q. protectieve/risicofactoren;

 

(4) De interventies of programma’s van interventies waarin de werkzame elementen zijn opgenomen.

 

In een “Beslisboom” wordt aangegeven bij welke behoeften/problematiek, met bijpassende (veranderbare) determinanten, welke “werkzame elementen” worden aanbevolen. In overleg met de andere consortia, ZonMw, de stuurgroep en de adviesraad worden twee strategieën toegepast om te komen tot “indikking”: de strategieën “Reduceren via selectie” en “Concentreren”, waarbij het eindproduct wordt gecombineerd met een “beslisboom” die een handleiding is voor gemeenten, aanbieders en professionals.

 

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website