ZonMw tijdlijn Personalised Medicine https://www.zonmw.nl/ Het laatste nieuws van de tijdlijn van Personalised Medicine nl-nl Sat, 25 May 2019 23:39:22 +0200 Sat, 25 May 2019 23:39:22 +0200 TYPO3 news-4057 Mon, 20 May 2019 16:39:14 +0200 Innovatieve geneesmiddelen sneller bij de patiënt https://www.cbg-meb.nl/actueel/nieuws/2019/05/09/cbg-en-zorginstituut-starten-pilot-innovatieve-geneesmiddelen-sneller-bij-de-patient Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) en Zorginstituut Nederland slaan de handen ineen om de tijd vanaf registratie tot en met vergoeding van een geneesmiddel te verkorten. In samenwerking met onder andere de Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen en HollandBIO wordt nu gezocht naar geneesmiddelen die bij het Europees Medicijnagentschap (EMA) worden ingediend en voor een beoordeling door het Zorginstituut in aanmerking komen. news-4024 Mon, 13 May 2019 09:51:12 +0200 ´Verdiep je nu in de IVDR als jouw diagnostische test straks breed gebruikt moet worden´ https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/verdiep-je-nu-in-de-ivdr-als-jouw-diagnostische-test-straks-breed-gebruikt-moet-worden/ Bij het ontwikkelen van voorspellende diagnostische tools en andere in-vitro diagnostica (IVD’s) moeten onderzoekers nu al anticiperen op nieuwe regelgeving, zeggen Maartje van der Avert en Kees Maquelin van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Eind mei 2022 moeten bedrijven en instellingen hun producten en procedures aan deze nieuwe In Vitro Diagnostic Regulation (IVDR) hebben aangepast. ´Als individuele onderzoeker verdiep je je wellicht liever in de biomedische of technische aspecten van het in-vitro diagnosticum dat je ontwikkelt dan in nieuwe Europese regelgeving omtrent het op de markt brengen en houden van zo´n test. Maar je organisatie moet daar wél mee bezig zijn als het betreffende IVD in de toekomst ook gebruikt moet gaan worden. Zie het maar als een randvoorwaarde die goed geregeld moet zijn´, stelt Maartje van der Avert, die zich als coördinator implementatie van onder meer de nieuwe IVDR bij het ministerie van VWS de laatste jaren in de nieuwe Europese regelgeving heeft verdiept. Graag deelt zij haar kennis over de IVDR met iedereen die belang heeft bij in-vitro diagnostica (IVD’s). Dus ook met de medische onderzoeksinstellingen die dergelijke testen waarmee monsters afkomstig uit het menselijk lichaam buiten het lichaam worden onderzocht (helpen) ontwikkelen, ook als ze deze enkel ´in eigen huis´ toepassen. Ze doet dit samen met Kees Maquelin, die als senior inspecteur bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd fabrikanten van IVD’s, maar ook onderzoeksinstellingen die zulke testen ontwikkelen, in de toekomst aan de nieuwe wet zal houden.

Ontwikkeling voorspellende diagnostiek

Binnen het ZonMw-programma Personalised Medicine worden momenteel de nodige voorspellende diagnostische tools ontwikkeld om te komen tot nauwkeuriger, meer individuele diagnostiek, om medicatie gerichter in te zetten en te voorspellen welke patiënt goed of minder goed reageert op bepaalde geneesmiddelen. Of het nu gaat om biomarkers, machine learning algoritmes of andere diagnostische tests, per 26 mei 2022 is de IVDR op alle in-vitro diagnostica van toepassing. ´De impact van de IVDR is een stuk groter dan de regelgeving die eraan vooraf ging´, benadrukt inspecteur Maquelin. Een belangrijke verandering is het classificatiesysteem voor IVD’s dat gaat zorgen voor een indeling op basis van de risico´s voor het individu en voor de samenleving wat betreft de wetenschappelijke deugdelijkheid en de analytische en diagnostische prestaties van het betreffende IVD. In de huidige wetgeving gebeurt dat op basis van een uitputtende lijst waarop onder andere testen voor HIV en prostaatkanker individueel staan vermeld. Nadeel van die aanpak was dat de regelgeving per definitie achter liep bij de innovaties op het gebied van diagnostiek.
Maquelin: ´In de IVDR is dat ondervangen door een vast, vierledig risico-classificatiesysteem. IVD’s die worden ingedeeld in de hogere klassen B, C en D dienen allemaal onafhankelijk getoetst te worden door een notified body, een aangemelde instantie. In de praktijk zal dat nodig zijn voor naar schatting tachtig tot vijfentachtig procent van alle in-vitro diagnostica die op de markt zijn en worden gebracht.´

'Een belangrijke verandering is het classificatiesysteem voor IVD’s dat gaat zorgen voor een indeling op basis van de risico´s voor het individu en voor de samenleving wat betreft de wetenschappelijke deugdelijkheid en de analytische en diagnostische prestaties van het betreffende IVD.'

Uitzondering

Van der Avert: ´De IVDR voorziet wel in een uitzondering voor in-vitro diagnostica die geheel in eigen huis worden ontwikkeld en toegepast, zoals in de praktijk in sommige zorginstellingen zoals academische medische centra nu gebeurt. Die procedures en producten moeten voldoen binnen het kwaliteitssysteem van de instelling, er moet een goed gedocumenteerde rechtvaardiging bestaan voor de uitzonderingspositie en het IVD moet anders of beter zijn dan eventueel reeds op de markt beschikbare alternatieven.´
´Wel moet het gebruikte kwaliteitssysteem volgens de IVDR aan bepaalde minimale eisen voldoen´, vult Maquelin aan. ´En zodra een in eigen huis ontwikkelde IVD aan een andere rechtspersoon wordt afgeleverd, moet deze onverkort voldoen aan de IVDR.´ Dat geldt dus ook voor IVD’s die met stimulering van het Personalised Medicine programma van ZonMw geschikt worden gemaakt voor geharmoniseerd gebruik in zoveel mogelijk klinieken.

Klinisch bewijs

Bij de evaluatie van IVD’s beoordelen de aangemelde instanties, die op dit moment overigens alle nog in het aanmeldingstraject verkeren, niet alleen de wetenschappelijke en analytische validiteit en betrouwbaarheid, maar ook de klinische performance van de test in kwestie. Maquelin: ´Er zullen de komende jaren een heleboel meer klinische studies met IVD’s moeten worden gedaan.´ Dat geldt ook voor de zogenoemde companion diagnostics, diagnostica die ontwikkeld en gebruikt worden om de werking en bijwerking van bepaalde geneesmiddelen bij individuele patiënten te monitoren.
Van der Avert voorziet dan ook dat de markt voor IVD’s door de nieuwe regelgeving sterk in beweging zal komen en dat een aantal jaren zal blijven. ´In het licht van de veel grotere onderzoeksinspanning is te verwachten dat fabrikanten hun portfolio aan in-vitro diagnostica opnieuw zullen beoordelen. Dat zal het aanbod van in-vitro diagnostica veranderen. Bepaalde IVD’s zullen zo misschien van de markt verdwijnen. Aan de andere kant ontstaat juist ruimte voor innovatieve nieuwe ontwikkelingen.´

Documentatie op orde

Mei 2022 lijkt misschien nog ver weg. De Europese Commissie moet de aangemelde instanties nog aanwijzen die de meeste IVD’s onafhankelijk zullen gaan toetsen. En elders in Europa is ook nog geen concrete ervaring met de implementatie van de nieuwe IVDR waar onderzoeksinstellingen van kunnen leren. ´Toch kunnen instellingen die betrokken zijn bij de ontwikkeling van IVD’s al wel anticiperen op wat op hen af komt´, stelt Van der Avert. ´Ga dus nu al zorgen dat je documentatie op orde is.´

Analyseer impact

´Weten dát de nieuwe IVDR bestaat, is niet genoeg´, vindt ook Maquelin.´ Ga ´m lezen en analyseer welke impact deze dwingende regelgeving gaat hebben op jouw handelen.´ ´Wij komen op bijvoorbeeld congressen en via andere communicatiekanalen van vakverenigingen en instellingen hier ook graag meer over vertellen´, biedt Van der Avert aan.
Maquelin verwijst daarnaast naar de nodige informatie die al online beschikbaar is. ´Zo heeft de Europese Commissie een aantal factsheets gepubliceerd. Op het eerste gezicht lijken die vooral nuttig voor fabrikanten van IVD´s, maar ze bevatten ook voor zorg- en onderzoeksinstellingen nuttige informatie.´

Meer informatie:

Tekst: Harmen Kamminga

]]>
news-4009 Mon, 06 May 2019 08:53:00 +0200 DNA-analyse voor therapie op maat http://www.mijn-lichaam.com/oncologie/dna-analyse-voor-therapie-op-maat Door DNA-analyse komen mensen met een minder voorkomende kankersoort en patiënten die regulier zijn uitbehandeld mogelijk in aanmerking voor een andere (gepersonaliseerde) behandeling, zegt oncoloog Niven Mehra. news-3918 Tue, 16 Apr 2019 15:19:45 +0200 Gepersonaliseerde diagnostiek van patiënt met bloedziekte vergroot kans op genezing https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/gepersonaliseerde-diagnostiek-van-patient-met-bloedziekte-vergroot-kans-op-genezing/ Onderzoekers van het Erasmus MC kunnen de bloedziekten acute myeloïde leukemie en multipel myeloom per patiënt gedetailleerd typeren. Daarvoor gebruiken zij next-generation sequencing. Zo komen zij tot een betere diagnostiek en prognostiek, en kunnen behandelaars efficiënter en gepersonaliseerd behandelen, zegt projectleider en moleculair bioloog dr. Peter Valk: ‘We geven patiënten hiermee een betere kans op genezing.’ Acute myeloïde leukemie (AML) en multipel myeloom (MM) zijn twee soorten bloedziekten die ontstaan in het beenmerg. Ze worden beide gekenmerkt door een overproductie van witte bloedcellen. Daardoor verstoren ze de aanmaak van andere bloedcellen en het immuunsysteem. AML en MM zijn heterogene ziekten: ze zijn het gevolg van DNA-mutaties, genetische fouten, die van patiënt tot patiënt verschillen. Dat maakt de diagnose en behandeling van deze ziekten moeilijk, en het zorgt ervoor dat iedere patiënt anders reageert op een behandeling.

Inzicht

Onderzoekers van het Erasmus MC in Rotterdam hebben onlangs een project afgerond dat die heterogeniteit van AML en MM op genetisch niveau gedetailleerd in kaart brengt, en die informatie klinisch toepasbaar maakt. Het project is deel van het Onderzoeksprogramma Personalised Medicine, waarin initiatiefnemers KWF Kankerbestrijding, Zilveren Kruis en ZonMw uitzoeken hoe de snelle ontwikkelingen op het gebied van individuele genetische typering van ziekten sneller bij de patiënt terecht kunnen komen. Het Rotterdamse project richtte zich op de implementatie van next-generation sequencing (NGS), een techniek waarmee het DNA van een individuele patiënt wordt uitgelezen.

Bewerkelijk

Het typeren van hematologische aandoeningen zoals AML en MM wordt al langer gedaan door het sequencen van DNA van patiënten. Dit chemisch ontleden van genetisch materiaal maakt de informatie daarin zichtbaar, inclusief ziekmakende mutaties. ‘Die mutaties kunnen verspreid liggen door het hele gen’, zegt dr. Peter Valk, moleculair bioloog bij de afdeling Hematologie van het Erasmus MC en projectleider. ‘Dat maakte het proces van sequencen erg arbeidsintensief, tijdrovend en duur. En een simpele test voor elke patiënt was daardoor lang niet mogelijk.’ NGS is geavanceerder en veel sneller dan de klassieke sequencingmethode: waar het sequencen van het complete genoom van een individu weken duurde, is dat nu slechts een dag werk. Dat stelt Valk en zijn onderzoekers in staat alle belangrijke mutaties bij meerdere AML- of MM-patiënten in één keer te analyseren. Dat is niet alleen kosteneffectiever, het maakt het eindelijk mogelijk sequencing in te zetten bij de routine-diagnostiek en prognostiek van deze ziekten.

Individuele therapie

Het project van Valk en zijn collega’s richtte zich op het implementeren van NGS in de diagnostiek rond AML en MM op de afdeling Hematologie van het Erasmus MC, en het delen van deze resultaten op nationaal en internationaal niveau. Bij AML is de implementatie in het Erasmus MC intussen gelukt. Bij MM duurt dat nog wat langer, vanwege met name de klinische implementatie. Valk: ‘Bij AML weten we intussen naar welke mutaties we moeten kijken. Sommige zijn geassocieerd met een goede, en sommige met een slechte prognose. En bij die patiënten gebruiken we de sequencingresultaten ook echt in de praktijk: de samples die wij krijgen, gebruiken we voor het bepalen van de prognose van de patiënt. Zo kunnen we individueel de beste therapie-opties bepalen. Voor een patiënt met een goede prognose kunnen we in eerste instantie een stamceltransplantatie achterwege laten en kiezen voor chemotherapie.’

Teken aan de wand

Een secundair doel van het project van Valk en zijn collega’s was het bepalen van restziekte bij AML-patiënten na hun behandeling. Valk: ‘Het is bekend dat ongeveer de helft van hen opnieuw ziek wordt nadat ze behandeling hebben afgerond. Dus toen vroegen we ons af: kunnen we met NGS zien of er nog ziekte aanwezig is in het genetisch materiaal, ondanks dat we dat niet kunnen zien onder de microscoop?’ En dat blijkt inderdaad het geval te zijn, zegt Valk. ‘Mutaties bij die patiënten zijn een teken aan de wand voor een latere terugval. In zo’n geval gaan we een patiënt alvast behandelen volgens een agressiever regime.’

Verfijnder classificeren

En dat is een stap voorwaarts voor de patiënt, zegt Valk. ‘Dankzij NGS kunnen we patiënten met AML of MM stukken beter classificeren. Op basis van de mutaties die we vinden kunnen we per patiënt bepalen hoe we hem moeten behandelen: minder intensief, met chemotherapie of een stamceltransplantatie met lichaamseigen cellen, of juist intensiever met een transplantatie van donorstamcellen. Dat geldt in het bijzonder voor patiënten die slecht reageren op zo’n therapie, maar die je toch wil behandelen. Die groep kunnen we nu beter herkennen.’ Ook behandelend artsen krijgen met NGS meer grip op de patiënt tegenover hen. Zij kunnen op basis van een set aan genetische markers per patiënt het beste behandelpad bepalen. ‘Vroeger hadden we maar één of twee van die markers, waarmee we slechts 4 of 5 procent van de AML-patiënten konden classificeren’, zegt Valk. ‘Nu kunnen we dat doen voor vrijwel alle patiënten. Het is nog niet optimaal, maar dankzij NGS wordt het een stuk verfijnder.’ Zo krijgen AML-patiënten een behandeling die meer op het individu is toegesneden. Dat leidt tot een betere prognose, zo min mogelijk bijwerkingen en daardoor een betere kwaliteit van leven. En dat resulteert in een substantiële kostenbesparing van ongeveer 1000 euro per AML-patiënt.’  

Monitoren

Valk hoopt in de toekomst in staat te zijn iedere individuele patiënt met een hematologische aandoening te monitoren. ‘We kijken nu slechts naar één tijdspunt, maar willen weten wat die mutaties doen tijdens de ziekte.’ Kennisdeling is volgens hem belangrijk in het opzetten van de logistiek rond de NGS-gebaseerde diagnostiek en monitoring, dus heeft hij binnen het Nederlandse netwerk voor moleculaire diagnostiek bij hematologische maligniteiten, MODHEM, een NGS-werkgroep opgezet. Valk: ‘Daarin maken we richtlijnen voor het toepassen van NGS. En we zenden samples rond, zodat we de kwaliteit van de diagnostiek kunnen borgen. Mede daardoor hebben we de techniek nu zo goed in de vingers, dat we makkelijker tests kunnen ontwikkelen voor andere hematologische maligniteiten. ‘Ik hoop dat we zo uiteindelijk gaan naar een situatie waarin we een mutatie zien opkomen, en daar met een gepersonaliseerde behandeling op kunnen reageren”. Zo geven we iedere patiënt een veel betere kans op genezing.’


Meer informatie:

Project Implementation of NGS in Molecular Diagnostics and Prognostics of Hematologic Malignancies: AML and MM
Programma Personalised Medicine
Themapagina Personalised Medicine

Door Koen Scheerders

]]>
news-3964 Thu, 11 Apr 2019 15:00:00 +0200 Tweet DNA-onderzoek https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/tweet-dna-onderzoek/ news-3883 Fri, 05 Apr 2019 09:23:00 +0200 Nieuwe kennis DNA: opnieuw contact met patiënt? https://www.umcutrecht.nl/nl/Nieuws/Nieuwe-kennis-DNA-opnieuw-contact-met-patient DNA-onderzoek ontwikkelt zich razendsnel. Er komt steeds meer kennis beschikbaar. “Het is de vraag of en hoe je daarover opnieuw contact opneemt met patiënten bij wie in het verleden DNA-onderzoek is gedaan”, vertelt ethicus en AIOS klinische genetica Noor Giesbertz (UMC Utrecht). Samen met het Antoni van Leeuwenhoek deed ze hier onderzoek naar. “Je wilt dat mensen toegang hebben tot nieuwe kennis die belangrijk kan zijn voor hun gezondheid, maar je wilt hen er ook niet mee belasten. Hoe maak je een goede afweging?” news-3928 Thu, 04 Apr 2019 16:11:00 +0200 MG-NL identifies obstacles to use and reuse genomics data https://www.health-ri.org/news-events/mg-nl-identifies-obstacles-use-and-reuse-genomics-data MG-NL, the Dutch ‘mirror group’ of the European Million Genomes Initiative made an inventory of available genome sequences in the Netherlands. A first analysis clearly identified some major obstacles for the use and reuse of genomics data in research. news-3873 Wed, 27 Mar 2019 14:06:00 +0100 Symposium over nieuwe wetgeving IVDR https://www.nen.nl/NEN-Shop/Nieuwsberichten-Zorg-Welzijn/Symposium-over-nieuwe-wetgeving-IVDR-en-stand-van-zaken-anno-2019.htm Op 6 juni 2019 organiseert NEN een symposium over de nieuwe wet- en regelgeving voor In-vitro diagnostica (IVD). Het symposium is een tweede in de reeks hierover. Bij de eerste editie in 2018 werden de deelnemers geïnformeerd over de nieuwe wet en de wijzigingen t.o.v. de huidige wetgeving. Deze tweede editie staat in het teken van implementatie van de nieuwe wetgeving. news-3756 Wed, 13 Mar 2019 11:51:55 +0100 ‘We weten steeds beter welk middel goed werkt bij welke patiënt’ https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/we-weten-steeds-beter-welk-middel-goed-werkt-bij-welke-patient/ Fundamenteel onderzoek stond aan de basis van de gepersonaliseerde behandeling van patiënten met kanker. Dankzij whole genome sequencing kunnen artsen hun patiënten tegenwoordig behandelen op basis van hun individuele genetische opmaak. Dat is niet alleen goed nieuws voor de patiënt, maar ook voor de medische wetenschap, zegt Edwin Cuppen, directeur van de Hartwig Medical Foundation. ‘De kennis over kanker neemt nog steeds toe, en veel daarvan komt naar de kliniek om behandeling van patiënten te verbeteren. Iedere letter uit het DNA muteert iedere drie jaar minstens één keer ergens in je lichaam’, zegt Edwin Cuppen, hoogleraar humane genetica aan het UMC Utrecht en hoofdonderzoeker bij het Oncode Institute. Cuppen is daarnaast directeur van de Hartwig Medical Foundation, een non-profitorganisatie die door een systematische, door data gedreven aanpak het ontstaan van kanker probeert te begrijpen en daarmee de behandeling van patiënten wil verbeteren.

Kookboek

DNA, ons moleculaire kookboek, is terug te vinden in iedere lichaamscel. Het bevat alle recepten voor de eiwitten die elke cel zijn functie geven: het genoom. De informatie in het genoom is geschreven in vier soorten letters: de basen cytosine, guanine, adenine en thymine. Maar net als bij het meerdere malen overschrijven van een recept kunnen er bij het kopiëren van het DNA fouten ontstaan tussen de letters, en kunnen fouten optreden door externe factoren zoals ultravioletlicht en roken. Deze mutaties kunnen kanker veroorzaken door het zelfcorrigerend vermogen van het genoom te ondergraven.

Sequencen

Fundamenteel onderzoek naar de functie van het DNA leidde ertoe dat wetenschappers sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw de letters van het moleculaire kookboek kunnen lezen. Ze lezen het DNA door het chemisch te ontleden, waardoor de volgorde van de basen zichtbaar wordt. De recepten worden daarmee leesbaar. In eerste instantie konden onderzoekers met handmatig sequencen dagelijks honderd tot duizend letters van het genoom ontcijferen. Door dit proces te automatiseren liep dit omstreeks de jaren ’90 op tot honderdduizenden. Die ontwikkeling leidde tot het Human Genome Project, een internationaal samenwerkingsverband van onderzoekers dat in de loop van vijftien jaar het complete menselijk genoom kon uitlezen.

Vergelijken

Dankzij verbeteren en opschalen van dat sequencen is het intussen mogelijk om binnen een enkele dag het genoom van een individuele persoon te verwerken: whole genome sequencing. Die technologie stelt onderzoekers en behandelaars in staat om het DNA van patiënten met kanker onder de loep te nemen, en ze op basis van hun genetische opmaak een gepersonaliseerde behandeling te bieden. Cuppen: ‘We vergelijken het DNA van de tumor met het normale DNA van de patiënt. Zo kunnen we uitspraken doen over de eigenschappen van de kanker, zoals erfelijkheid en hoe geneesmiddelen erop reageren.’

Precisiemedicijnen

Het fundamentele onderzoek dat aan de basis staat van het werk van Cuppen, maakt het mogelijk om geneesmiddelen te ontwikkelen die preciezer zijn dan de klassieke chemotherapie, die de deling van álle lichaamscellen remt. Nieuwere geneesmiddelen grijpen specifiek in op een of meerdere processen die schuilgaan achter het ontstaan van kanker. Maar die middelen zijn vaak zo specifiek, of de processen waar ze op aangrijpen zo complex, dat ze niet werken bij alle patiënten met kanker.
Specifieker toedienen van deze geneesmiddelen is daarom hard nodig, vindt Cuppen. ‘Onze huidige kennis schiet nog tekort voor het vinden van een werkende, gepersonaliseerde behandeling voor kanker voor iedere patiënt. We vinden nu dat een behandeling werkt als we wetenschappelijke studies hebben gedaan, waarbij de uitkomst van het middel beter is dan we daarvoor hadden. Maar dat betekent vaak nog steeds dat het middel voor maar 30 procent van de patiënten werkt, en dat 70 procent van de patiënten wordt overbehandeld.’

‘Onze huidige kennis schiet nog tekort voor het vinden van een werkende, gepersonaliseerde behandeling voor kanker voor iedere patiënt. We vinden nu dat een behandeling werkt als we wetenschappelijke studies hebben gedaan, waarbij de uitkomst van het middel beter is dan we daarvoor hadden.'

Bijwerkingen en kosten

Die overbehandeling veroorzaakt vaak ernstige bijwerkingen, terwijl een arts zijn patiënt juist zo veilig mogelijk wil behandelen. En als de behandelaar een geneesmiddel voorschrijft dat niet werkt, ervaart de patiënt alleen de bijwerkingen. Bovendien zijn deze middelen duur en zorgt onnodig voorschrijven voor kostendruk. Cuppen: ‘Het is in het voordeel van farmaceutische bedrijven dat hun medicijnen worden voorgeschreven aan zoveel mogelijk patiënten. Tegelijkertijd zetten ze daarmee ons zorgsysteem op scherp. Ik vind het goed dat werkende geneesmiddelen tijdig op de markt komen, maar we doen vervolgens niets om overbehandeling terug te dringen en uit te zoeken welke patiënten daadwerkelijk profijt hebben van deze middelen, en welke niet. Dat vind ik onacceptabel.’

Project TANGO

In het project TANGO zoekt een nationaal samenwerkingsverband van wetenschappers naar een oplossing voor deze problemen. De whole genome sequencing die de Hartwig Medical Foundation uitvoert, staat hiervan aan de basis. Ze verzamelt relevante informatie uit het DNA van individuele patiënten, en bouwt aan een database inclusief klinische gegevens van de patiënt. Onderzoekers en behandelaars kunnen zo zoeken naar verbanden, en de effectiviteit van geneesmiddelen verklaren.  Doel is te kunnen voorspellen of iemand wel of niet reageert op een bepaalde soort immuuntherapie. Dat voorkomt bijwerkingen en onnodig voorschrijven van dure geneesmiddelen. Daarnaast brengt TANGO het effect op de kosten voor ons zorgsysteem in kaart, wanneer we systematisch gebruik zouden maken van whole genome sequencing bij deze patiëntengroep.

Alternatief

De database van de Hartwig Medical Foundation bevat informatie van ruim vierduizend kankerpatiënten en is daarmee wereldwijd een unieke bron voor onderzoek. De genetische informatie stelt artsen bovendien in staat om sommige uitbehandelde patiënten alsnog een alternatieve behandelmogelijkheid te bieden, omdat ze vaak aanknopingspunten biedt voor medicatie die voor andere indicaties is geregistreerd. Maar voor veel patiënten van wie DNA-informatie in de database terug is te vinden, is dat te laat. Zij zijn intussen overleden aan de gevolgen van hun ziekte. En dat is schrijnend, zegt Cuppen. ‘Een bredere diagnostiek en andere therapie had hen misschien nog kunnen helpen. De fundamentele kennis van kanker is enorm toegenomen, maar veel van die kennis wacht nog op de ontwikkeling van passende medicijnen.’

Voor het genereren van de sequencingdata werken onderzoekers van de Hartwig Medical Foundation in dit project samen met het Antoni van Leeuwenhoek, Universitair Medisch Centrum Utrecht, Maastricht Universitair Medisch Centrum, Erasmus Medisch Centrum, Universitair Medisch Centrum Groningen, Amsterdam UMC, Universiteit Twente en CPCT.

Het project TANGO is een van de gehonoreerde projecten uit het ZonMw-onderzoeksprogramma Personalised Medicine met aandachtspunten Zeldzame Ziekten en Oncologie. Initiatiefnemers KWF Kankerbestrijding, Zilveren Kruis en ZonMw zoeken in deze onderzoeksprogramma’s samen uit hoe de ontwikkelingen op het gebied van genome sequencing sneller bij de patiënt terecht kunnen komen.

Meer informatie

Tekst: Koen Scheerders

]]>
news-3750 Tue, 12 Mar 2019 09:32:52 +0100 PATH maakt voorspellende moleculaire diagnostiek bij kanker eenduidig https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/path-maakt-voorspellende-moleculaire-diagnostiek-bij-kanker-eenduidig/ Bijna alle Nederlandse pathologielaboratoria werken in één project samen aan een gelijkschakeling van voorspellende moleculaire analyses in de pathologie. Dat draagt bij aan de toepassing van precisiemedicijnen bij patiënten met kanker. Lieneke Steeghs, onderzoeker bij het PATH-project, vertelt over de stand van zaken. ‘De patiënt ziet er niets van, maar achter de schermen zijn we de diagnostiek constant aan het verbeteren.’ Dankzij de opmars van personalised medicine wordt het steeds belangrijker het tumor-DNA van individuele patiënten te analyseren op mutaties. Oncologen en longartsen gebruiken dit om te voorspellen of een patiënt wel of geen baat heeft bij een precisiemedicijn. Maar niet ieder Nederlands pathologisch laboratorium biedt dezelfde moleculaire analyses aan, waardoor niet iedere patiënt dezelfde mogelijkheden voor personalised medicine heeft. Om die mogelijkheden voor elke patiënt gelijkwaardig te maken, is een gecoördineerde aanpak nodig. Daarom werd in 2017 het PATH (Predictieve Analyse voor Therapie)-project opgestart: een samenwerkingsverband tussen 35 Nederlandse pathologielaboratoria, oncologen, longartsen, PALGA (het Pathologisch-Anatomisch Landelijk Geautomatiseerd Archief) en het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL).

Precisiemedicijnen voor elke patiënt

PATH heeft als doel de toegang tot precisiemedicijnen te optimaliseren voor elke patiënt met kanker, ongeacht het ziekenhuis waarin hij of zij wordt behandeld. Het project is gericht op de moleculaire analyses die belangrijk zijn voor therapiemogelijkheden voor deze patiënten. Want nu bestaat variatie in de testen die worden uitgevoerd, en soms worden deze zelfs helemaal niet gedaan. PATH-onderzoeker Lieneke Steeghs van het Radboudumc: ‘De uitslag van een analyse bepaalt voor een groot deel of een arts een precisiemedicijn wel of niet inzet. Als een test niet wordt uitgevoerd of niet lukt, dan komt een patiënt niet in aanmerking voor behandeling met bepaalde precisiemedicijnen.’ In PATH worden daarom de verslagen van de uitgevoerde tests bekeken en teruggekoppeld aan deelnemende laboratoria. Steeghs: ‘Zo kunnen we zien wat de variatie is tussen laboratoria, en kunnen we de meerwaarde bepalen van het testen van een breed spectrum aan moleculaire afwijkingen.’

Uitdaging

De hoeksteen van het project is PALGA, het Pathologisch-Anatomisch Landelijk Geautomatiseerd Archief. Dit bestaat uit alle pathologieverslagen en uitslagen van moleculaire analyses door klinisch moleculair biologen in de pathologie (KMBP’ers). Steeghs en haar collega’s gebruiken PALGA als bron voor het PATH-project. Maar bij die dataverzameling ligt een uitdaging, zegt Steeghs. ‘Zonder standaardisatie is het veel werk bruikbare data uit PALGA te halen, want ieder laboratorium heeft een eigen manier van rapporteren.’

Uniformiteit

Het PATH-project begon daarom met het uniformeren van de verslaglegging in PALGA. Dat gebeurt met een rapportagemodule om de moleculaire data op dezelfde manier vast te leggen in alle pathologielaboratoria. De module werd ontwikkeld in overleg met KMBP’ers. Een gebruiker van de module kan eenvoudig en eenduidig specificeren wat voor technieken hij heeft gebruikt, en welke genen hij heeft getest. Hoewel dat eenduidige data oplevert, vergt het een werkverandering. Steeghs: ‘Medewerkers van laboratoria moeten hun verslaglegging veranderen, iets dat ze al jaren op een bepaalde manier doen.’ Een PATH-medewerker biedt hen daarom ondersteuning bij het inrichten van de module. Daarnaast geven projectmedewerkers tijdens bijeenkomsten van de moleculaire pathologie informatie over de nieuwe manier van verslaglegging.

‘Medewerkers van laboratoria moeten hun verslaglegging veranderen, iets dat ze al jaren op een bepaalde manier doen.’

Analyseren en koppelen

Ondanks de uitdagingen op het gebied van dataverzameling ligt PATH op schema, zegt Steeghs. ‘Sinds het begin van het project, in 2017, heeft de focus gelegen op het ontwerp van de PALGA-module en het verzamelen van data uit PALGA. Die is gestart in oktober 2017 en loopt nog door tot deze zomer. Inmiddels zijn er heel wat gegevens verzameld en hebben de labs terugkoppelingen gekregen van de soorten mutaties bij hun eigen patiënten en die van alle in Nederland geteste patiënten.’ De rest van het project, dat tot het eind van 2020 loopt, staat in het teken van analyseren van de data, en het koppelen van deze data aan de klinische gegevens uit de Nederlandse Kankerregistratie. Dat is een databank, beheerd door IKNL, met daarin gegevens van kankerpatiënten uit heel Nederland.

Moeilijke mutaties

Steeghs: ‘Die koppeling levert een volledig overzicht op per tumortype: welke mutaties worden gevonden in de soorten kanker die in Nederland voorkomen, en hoe gaan behandelaars hiermee om bij de therapiekeuze?’ Daarnaast wordt de kennis gebundeld van moleculaire tumorboards (MTB’s): regionale besprekingen waarbij KMBP’ers, pathologen, longartsen en oncologen de moleculaire diagnostiek klinisch interpreteren. ‘De moleculaire diagnostiek wordt steeds belangrijker’, zegt Steeghs. ‘Er zijn steeds meer genetische kenmerken van kanker bekend, maar er worden ook steeds meer zeldzame en moeilijk te interpreteren mutaties gevonden.’ Met een kennisdatabank zoekt PATH verbinding tussen MTB’s, zodat de vertaling van test naar therapie soepel blijft verlopen.

Schat aan data

Hoewel de uitkomst van PATH niet in steen is gegrift, hoopt Steeghs dat het project bijdraagt aan de kennis over voorspellende moleculaire tests in de pathologie. ‘Voeren KMBP’ers elke nodige test uit, en nemen artsen de uitkomst ook mee in het behandeltraject van een patiënt? Zijn er verschillen tussen laboratoria en de toegepaste tests?’ Ze is ervan overtuigd dat de resultaten van PATH de waarde van personalised medicine bij kanker kan vergroten. ‘Bijna alle Nederlandse pathologielaboratoria doen met het project mee’, zegt Steeghs. ‘Ze willen samen vooruit. Mede daardoor hebben we toegang tot een schat aan moleculaire data.’

Op 15 maart vindt het PATH-symposium plaats in het Radboudumc te Nijmegen.

Het PATH-project is onderdeel van het Onderzoeksprogramma Personalised Medicine. In dit programma zoeken initiatiefnemers KWF Kankerbestrijding, Zilveren Kruis en ZonMw samen uit hoe de razendsnelle ontwikkelingen op het terrein van next generation  sequencing sneller bij de patiënt terecht kunnen komen. Aandachtsgebieden zijn kanker en zeldzame ziekten.

Meer informatie

Project Predictive Analysis for Therapy: PATH to Optimising Access to Personalised Cancer Therapy in the Netherlands
Programma Personalised Medicine
Themapagina Personalised Medicine
Nieuwsbericht IKNL

Tekst: Koen Scheerders
 

 

 

]]>
news-3708 Mon, 04 Mar 2019 12:54:00 +0100 Succesvol onderzoeksprogramma ‘Technology for Oncology’ krijgt vervolg https://www.nwo.nl/actueel/nieuws/2019/02/succesvol-onderzoeksprogramma-%E2%80%98technology-for-oncology%E2%80%99-krijgt-vervolg.html NWO-domein Toegepaste en Technische Wetenschappen (TTW), KWF Kankerbestrijding (KWF) en Topsector Life Sciences & Health (LSH) bundelen opnieuw hun krachten om de medische wetenschap te verbinden met technologische onderzoeksgroepen en de industrie. De samenwerking moet leiden tot technische innovaties voor het voorkomen, diagnosticeren en beter behandelen van kanker, inclusief een betere kwaliteit van leven. Na het succes van het onderzoeksprogramma Technology for Oncology is nu een tweede call geopend. news-3676 Tue, 26 Feb 2019 16:05:42 +0100 Toekenningen Vici 2018 https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/toekenningen-vici-2018/ 32 vooraanstaande wetenschappers ontvangen ieder 1,5 miljoen euro van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Met deze Vici-beurs kunnen ze de komende vijf jaar een vernieuwende onderzoekslijn ontwikkelen en een eigen onderzoeksgroep opbouwen. Vici is een van de grootste persoonsgebonden wetenschappelijke premies van Nederland en is gericht op gevorderde onderzoekers. In relatie tot het thema geneesmiddelen zijn de volgende toekenningen gedaan:

Nieuwe behandeling voor nekkramp
Prof. dr. D. (Diederik) van de Beek (m), UvA – Geneeskunde, Neurologie
Bacteriële hersenvliesontsteking is een levensbedreigende hersenontsteking. Verschillende ontstekingsfactoren zijn geïdentificeerd met impact op uitkomst maar hoe deze gebruikt kunnen worden als behandeling is nog onduidelijk. In dit onderzoek worden nieuwe behandelingen voor de ziekte uitgetest met als doel levens te redden.

Kanker eiwitten remmen met metaal-houdende medicijnen en licht
Dr. S.B. (Sylvestre) Bonnet (m), LEI – Leiden Institute of Chemistry
Antikankergeneesmiddelen zijn vaak toxisch voor de patiënt omdat zij niet erg selectief zijn. In dit project zullen de onderzoekers antikanker metaal-bevattende medicijnen maken die inactief zijn in het donker, maar na bestraling met licht kankercellen dood maken door het tegelijkertijd bevrijden van twee medicijnen die zich op twee verschillende bij kanker betrokken eiwitten richten.

Kan een computer ziekte voorspellen?
Prof. dr. M. (Marleen) de Bruijne (v), Erasmus MC – Radiologie en Medische Informatica
De onderzoekers ontwikkelen computertechnieken om in grote collecties medische beelddata nieuwe patronen te ontdekken die gerelateerd zijn aan aandoeningen zoals beroerte en longziekten. Daarmee kan het risico dat een patiënt bepaalde aandoeningen ontwikkelt beter ingeschat worden, zodat die aandoeningen beter behandeld of zelfs voorkomen kunnen worden.

Hoe borsttumoren het afweersysteem beïnvloeden
Dr. K.E. (Karin) de Visser (v), Oncode Instituut, het Nederlands Kanker Instituut
Ons afweersystem speelt een belangrijke rol tijdens het uitzaaien van kanker. Maar wat veroorzaakt de variatie in de compositie van het afweersysteem tussen borstkankerpatiënten? In dit onderzoek wordt onderzocht hoe genetische veranderingen in borstkankercellen het afweersysteem beïnvloeden, en hoe dit vertaald kan worden naar nieuwe behandelingen.

Meer informatie

 

]]>
news-3652 Wed, 20 Feb 2019 08:14:15 +0100 Een EU Horizon 2020 call met als doel: "implementatie van NGS in routine diagnostiek for personalised medicine." https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/opportunities/topic-details/sc1-bhc-10-2019 Work programme: Health, demographic change and wellbeing. Call name: Better Health and care, economic growth and sustainable health systems. Deadline: 16 April 2019 17:00:00 Brussels time Lees de

]]>
news-3643 Tue, 19 Feb 2019 11:32:26 +0100 Projectleidersbijeenkomst ZonMw onderzoeksprogramma Personalised Medicine https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/projectleidersbijeenkomst-zonmw-onderzoeksprogramma-personalised-medicine/ Op donderdag 20 juni van 9.30 – 17.00 uur is de 3e Projectleidersbijeenkomst van het ZonMw onderzoeksprogramma Personalised Medicine op een locatie in Utrecht. Tijdens deze bijeenkomst krijgen de deelnemers een update over de activiteiten uit het programma:

  • ronde doelmatige implementatie Next Generation Sequencing in samenwerking met Zilveren Kruis en KWF Kankerbestrijding;
  • ronde therapie op maat reumatologie in samenwerking met Reuma Nederland;
  • ronde ontwikkeling voorspellende diagnostiek.

Ook is er ruimte voor discussie, het delen van best practices en onderling overleg en afstemming tussen de verschillende project disciplines en activiteiten.

De definitieve agenda en locatie van de bijeenkomst en de mogelijkheid om in te schrijven volgt binnenkort.

Voor deze bijeenkomst worden projectleiders en hoofdaanvragers uitgenodigd. Projectleden zijn uiteraard ook van harte welkom.

Meer informatie over het programma:
•   Programma Personalised Medicine
•   Overzicht projecten Programma Personalised Medicine
•   Verslag van de vorige bijeenkomst in juni 2018
•   Thema/nieuwspagina Personalised Medicine

Bijwonen van deze bijeenkomst kan op uitnodiging.

 

 

]]>
news-3640 Mon, 18 Feb 2019 10:33:00 +0100 AVG en (bio)medisch wetenschappelijk onderzoek: belemmering of kans? https://www.forumbg.nl/publiekssamenvattingen/detail/dataverkeer-in-het-biomedisch-onderzoek-onder-de-avg-belemmering-of-kans/ De AVG heeft gevolgen voor het verzamelen en verwerken van persoonsgegevens in medisch-wetenschappelijk onderzoek. Wat is er nieuw en hoe wordt omgegaan met verzoek tot verwijdering van gegevens van een patiënt of donor? news-3654 Wed, 13 Feb 2019 10:00:00 +0100 KPMG: "Gebrekkige databescherming staat innovatie van geneesmiddel in de weg” https://home.kpmg/nl/nl/home/media/press-releases/2019/02/kpmg-gebrekkige-databescherming-staat-innovatie-van-geneesmiddel-in-de-weg.html Het ontdekken en verder ontwikkelen van nieuwe geneesmiddelen komt ernstig onder druk te staan als de bedrijven in de keten er niet in slagen om de genetische gegevens die hiervoor nodig zijn beter te beschermen en de kwaliteit ervan te waarborgen. news-3613 Tue, 12 Feb 2019 11:01:00 +0100 Life sciences data steward function matrix https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/life-sciences-data-steward-function-matrix/ news-3601 Mon, 11 Feb 2019 08:38:41 +0100 Onderzoek naar de waardebepaling, implementatie en bekostiging van voorspellende testen https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/onderzoek-naar-de-waardebepaling-implementatie-en-bekostiging-van-voorspellende-testen/ In de eerste helft van 2019 zal iMTA in opdracht van ZonMw onderzoek doen naar de waardebepaling, implementatie en bekostiging van voorspellende testen. Deze testen kunnen potentieel bijdragen aan het vergroten van gezondheidswinst en het reduceren van kosten van de behandeling. Daarvoor is het wel noodzakelijk dat waardevolle voorspellende tests hun weg naar de klinische praktijk vinden, maar ook dat het gebruik van niet nuttige testen wordt vermeden. Het onderzoek gaat  inzicht bieden in de criteria en besluitvorming van relevante stakeholders die beslissen of nieuwe voorspellende testen in de klinische praktijk gebruikt gaan worden. Dit gebeurt aan de hand van drie casussen, te weten whole genome sequencing in de oncologie, het farmacogenetisch profiel en CardioCHIP. De resultaten van dit onderzoek worden verwacht in het najaar van 2019.

Meer informatie:

]]>
news-3594 Thu, 07 Feb 2019 16:00:59 +0100 iTHER2.0 brengt therapie op maat dichterbij voor kinderen met kanker https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/ither20-brengt-therapie-op-maat-dichterbij-voor-kinderen-met-kanker/ Als kanker bij kinderen na behandeling terugkomt, reageert de tumor niet meer op de oorspronkelijke therapie. Met gerichte medicatie is er voor hen nog wel winst te behalen, al was het maar extra tijd in relatief goede conditie. Onderzoek van het Prinses Máxima Centrum versnelt de kennisontwikkeling op dit terrein. Karin Langenberg en Jan Molenaar

In Nederland overlijden nog steeds circa 150 kinderen per jaar aan kanker. Dit zijn vooral kinderen bij wie de ziekte terugkomt, waarna de tumor niet meer reageert op de therapie. Deze resistentie komt door veranderingen in het DNA en RNA van de tumorcellen. In iTHER1 (‘individualized THERapy’) werd het DNA- en RNA-profiel van het kind vastgesteld, om vervolgens een advies te kunnen geven over een mogelijk toch nog effectieve behandeling. Kinderoncoloog en klinisch farmacoloog Karin Langenberg (Prinses Máxima Centrum): ‘Vroeger keken we heel klassiek door een microscoop naar een tumor. Maar voor een gerichte behandeling wil je weten welk subtype het is. Dan moet je op moleculair niveau kijken, naar de kleinste bouwstenen van de tumor.’ Het vervolgproject iTHER2.0 werkt deze aanpak verder uit.

Bijwerkingen gerichter voorkomen

In ongeveer de helft van de tumoren zit een genetische afwijking waarvoor specifieke medicatie mogelijk is. Door patiënten gericht te behandelen, sorteer je meer effect én verminder je de bijwerkingen. Zo is er meer kans op succes en realiseer je een betere kwaliteit van leven. Langenberg: ‘Kinderen met kanker krijgen verschrikkelijk zware middelen. Die richten vaak ook grote schade aan. Aan het hart of het gehoor bijvoorbeeld, of het tast de vruchtbaarheid aan. Door eerder te weten welke middelen baat hebben – en welke niet effectief zijn – kun je dat soort onnodige schade voorkomen.’

Oorzaken vertalen naar behandeling

Langenberg werkt onder de vlag van de onderzoeksgroep van Jan Molenaar, wetenschapper bij de researchafdeling van het Prinses Máxima Centrum. Deze groep streeft naar therapie op maat voor ieder kind met kanker. Molenaar: ‘Dat kan alleen als we de oorzaak van het ontsporen van kankercellen weten te vertalen naar gepersonaliseerde behandelingen. Bij kinderen met kanker zijn we nog niet zo ver als bij volwassenen, ook omdat het om veel kleinere aantallen gaat. Nu we alle kinderoncologische expertise in ons centrum hebben geconcentreerd, worden grotere stappen mogelijk.’ Het onderzoek in iTHER2.0 gaat niet meteen meer kinderen beter maken, aldus Molenaar. ‘Maar we kunnen zo wel gerichtere trials opzetten, met de juiste medicijnen voor de juiste patiënt, zodat we ook een betere respons bij de kinderen kunnen verwachten.’

Implementeren in de kliniek

Toch zet het Prinses Máxima Centrum met dit project belangrijke stappen voor de behandeling, benadrukt Molenaar: ‘De resultaten van iTHER1 gaan we in iTHER2.0 implementeren in de kliniek. Het moleculair onderzoek wordt onderdeel van standaarddiagnostiek. Bovendien willen we de klinische effectiviteit van de daarop gebaseerde behandeling meten.’ Mooie vooruitzichten, maar daarmee zijn we er nog niet. In de helft van de gevallen is er namelijk geen specifieke DNA- en RNA-afwijking waar medicatie tegen bestaat. Langenberg: ‘In ons project gaan we daarom mini-tumoren opkweken uit weefsel van deze patiënten. Op die mini-tumoren kun je dan alle beschikbare middelen uitproberen. Zo brengen we snel in kaart voor welke geneesmiddelen de tumor toch gevoelig blijkt te zijn, zonder de kinderen onnodig te belasten.’

Van terugkijken naar vooruitkijken

Molenaar: ‘Dit soort studies was tot nu toe een kwestie van terugkijken. Een kind is behandeld en je onderzoekt achteraf of mini-tumoren van zijn of haar weefsel ook reageren op andere middelen. Nu gaan we vooruit kijken naar wat je een kind kunt geven. Er zijn 180 verschillende medicijnen en die kunnen we in heel korte tijd allemaal uittesten op die mini-tumoren. In drie jaar tijd willen we daarmee serieuze resultaten neerzetten.’ Het project is stevig ingebed in een internationaal netwerk. ‘We werken samen met collega’s in Duitsland, Engeland en Frankrijk. Als het gaat om personalised medicine zijn wij als centrum niet het grootste in Europa, maar we hebben wel de meeste samples voor onderzoek beschikbaar. Juist omdat de getallen zo klein zijn, kom je alleen verder als je internationaal goed samenwerkt. En dan zo dat de resultaten ook goed met elkaar te vergelijken zijn.’

Lastig te financieren

Langenberg en Molenaar zijn blij met de financiering uit het programma Personalised Medicine van ZonMw. ‘Het is lastig om voor dit soort breed opgezet onderzoek voldoende funding vanuit de farmaceutische industrie te realiseren. Ook dat is weer omdat de groep te klein is. Ze zijn wel aangehaakt, want personalised medicine is een cruciale ontwikkeling in de geneeskunde waarin zij ook een grote rol spelen. Maar als je wilt wat wij willen, dus inclusief het implementeren van je resultaten in de kliniek, kun je niet zonder een bijdrage uit publieke middelen.’

Het ZonMw-onderzoeksprogramma Personalised Medicine (onderdeel van Goed Gebruik Geneesmiddelen) heeft als doel het genereren van bewijslast die de doelmatige implementatie van Personalised Medicine in de Nederlandse gezondheidszorg ondersteunt. Het doel van de subsidieoproep 'Ontwikkeling voorspellende diagnostiek' is het ontwikkelen van voorspellende diagnostische tools waarmee op voorhand kan worden voorspeld of patiënten goed op de behandeling met een geneesmiddel zullen reageren. De patiënt kan zo worden ontzien van bijwerkingen van behandelingen die niet aanslaan. Daarnaast kunnen dure geneesmiddelen doelmatiger en gerichter worden ingezet.


Tekst: Marc van Bijsterveldt
Beeld: Prinses Máxima Centrum

Meer informatie:

]]>
news-3589 Thu, 07 Feb 2019 14:59:06 +0100 Behalve vragen over privacy roepen biobanken ook nieuwe ethische kwesties op https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/behalve-vragen-over-privacy-roepen-biobanken-ook-nieuwe-ethische-kwesties-op/ Een artikel in Medicines beschrijft de wet die in België is ingegaan om specifieke ethische kwesties rondom biobanken goed te regelen. Anders dan in België heeft Nederland niet één specifieke wet bedoeld voor biobanken. Wel is nu bijna een jaar de ELSI Servicedesk actief om onderzoekers te ondersteunen met het oplossen van dit soort kwesties. ELSI staat voor Ethical, Legal en Societal Implications. Veel biobankonderzoek heeft gevoelige kanten zoals het waarborgen van de privacy van patiënten of de vraag wat onderzoekers moeten doen met belangrijke nevenbevindingen. Daarentegen kan grootschalig biobankonderzoek grote veranderingen teweeg brengen in therapieën voor diverse aandoeningen en het effect ervan enorm vergroten. Beide aspecten zijn uiteindelijk van groot belang voor patiënten.

Lees het artikel in Medicines hier.

De ELSI Servicedesk geeft gratis adviezen aan onderzoekers in Nederland die met een ELSI-vraag zitten. De adviezen worden via de site ook met de hele onderzoeksgemeenschap gedeeld. Kijk voor meer informatie op www.elsi.health-ri.nl of kijk op Hoe werkt de ELSI Servicedesk?

 

]]>
news-3583 Wed, 06 Feb 2019 10:00:00 +0100 RVS brengt verkennend advies uit over intrede kunstmatige intelligentie in de zorg https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/rvs-brengt-verkennend-advies-uit-over-intrede-kunstmatige-intelligentie-in-de-zorg/ Data-analyse met behulp van kunstmatige intelligentie biedt de gezondheidszorg veel nieuwe mogelijkheden. De beloftes gaan ver: ziektes zullen eerder worden opgespoord, diagnoses worden beter op de persoon toegesneden, en meer ziektes zullen worden voorkomen. Kunstmatige intelligentie biedt daarnaast ook de mogelijkheid om de wijze van beslissen uit te breiden: naast de zorgprofessional en de patiënt is er nu ook de computer met (voorspellende) informatie. De RVS heeft een verkennend advies uitgebracht over deze thematiek. >Lees het nieuwsbericht op de website van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving

]]>
news-3251 Wed, 06 Feb 2019 09:00:00 +0100 Congres Goed Gebruik Geneesmiddelen 4 april 2019 https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/congres-goed-gebruik-geneesmiddelen-4-april-2019/ Op donderdag 4 april 2019 organiseert ZonMw het 7e congres Goed Gebruik Geneesmiddelen in de Beurs van Berlage in Amsterdam. Het programma is bekend en aanmelden is mogelijk. Voor wie

Het GGG-congres is bedoeld voor onderzoekers, (huis)artsen, medisch specialisten, (ziekenhuis)apothekers, apothekersassistenten, (gespecialiseerd) verpleegkundigen, maar ook voor beleidsmakers, koepelverenigingen, farmaceutische industrie, zorgverzekeraars, studenten en patiënten(organisaties).

Samenwerking

Het programma is dit jaar voor het eerst opgesteld in samenwerking met het Nederlands Huisartsengenootschap (NHG), Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM), Bijwerkingencentrum Lareb, College ter Beoordeling Geneesmiddelen (CBG), Zorginstituut Nederland (ZIN) en Geneesmiddelenbulletin (GeBu).

Programma

Het gevarieerde programma met presentaties van recent onderzoek, paneldiscussies en interactieve sessies belicht de resultaten van projecten uit het ZonMw programma Goed Gebruik Geneesmiddelen en andere ZonMw-programma’s, en andere innovatieve onderzoeksprojecten. Daarnaast komen ter inspiratie en navolging voorbeelden aan bod van nieuwe initiatieven en ontwikkelingen uit de dagelijkse praktijk.

Netwerken

Tijdens de pauzes en de afsluiting van het congres is er volop mogelijkheid voor netwerken op laagdrempelige wijze. Voor zowel professionals als medisch studenten biedt het congres alle gelegenheid tot het genereren en delen van kennis en het vergroten van hun netwerk.

Meer informatie en aanmelden

Het programma is bekend en aanmelden is mogelijk. Bekijk hier het volledige programma.


Wilt u altijd op de hoogte zijn van het laatste nieuws over het programma Geneesmiddelen? Schrijf u dan hier in voor onze maandelijkse nieuwsbrief Geneesmiddelen.

 

]]>
news-3564 Mon, 04 Feb 2019 15:27:50 +0100 Wereld Kankerdag 2019 https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/wereld-kankerdag-2019/ Ieder jaar wordt op Wereld kankerdag wereldwijd stilgestaan bij de impact van kanker. Deze dag is officieel gemarkeerd om het bewustzijn rondom kanker te vergroten en om preventie, detectie en behandelingen aan te moedigen, maar ook om het belang van een goede kwaliteit van leven voor mensen met kanker - én dat van naasten of nabestaanden - te onderstrepen. Onderzoek

ZonMw financiert verschillende soorten onderzoek naar kanker om met kennis de zorg en gezondheid te verbeteren. Meer weten over onze projecten? We hebben een aantal projecten voor u uitgelicht. Bekijk de projecten rondom kanker.

 

]]>
news-3558 Mon, 04 Feb 2019 08:00:00 +0100 Subsidie voor kankeronderzoek naar compleet dna-profiel voor therapie op maat bij melanoom https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/subsidie-voor-kankeronderzoek-naar-compleet-dna-profiel-voor-therapie-op-maat-bij-melanoom/ Een consortium onderzoekers van verschillende Nederlandse universitair medische centra en Hartwig Medical Foundation ontvangen een bedrag van 260.000 euro van het ZonMw-programma Personalised Medicine, voor een uitbreiding van de TANGO-studie. Hiermee zoeken zij in het complete DNA-profiel van individuele patiënten naar biomarkers die voorspellen of iemand wel of niet zal reageren op immunotherapie.
Er komen steeds meer medicijnen op de markt die heel gericht op tumorcellen aangrijpen. Deze vaak dure medicijnen werken echter maar bij een minderheid van de patiënten. Bij uitgezaaide vormen van kanker slaat een medicijn bijvoorbeeld gemiddeld maar bij 30 procent van de patiënten aan. Doordat vooraf vaak onbekend is of een medicijn gaat werken, krijgen veel patiënten nu medicijnen die bij hen niet effectief zijn. Dit kost onnodig veel geld en zorgt bij patiënten voor bijwerkingen die te vermijden zijn.

Vergevorderd melanoom

Onderzoekers van 8 universitair medische centra krijgen in samenwerking met het Center voor Personalized Cancer Treatment (CPCT) en Hartwig Medical Foundation nu 260.000 euro additioneel van het ZonMw-programma Personalised Medicine (onderdeel van Goed Gebruik Geneesmiddelen. Hiermee kunnen zij de TANGO-studie voortzetten waarin zij de gehele genetische code van patiënten analyseren met behulp van Whole Genome Sequencing (WGS). De belangrijkste doelstelling van de TANGO-studie is het bepalen van het optimale gebruik van WGS en implementatie van therapie op maat.

In 2017 ontvingen de onderzoekers al 1,5 miljoen euro van ZonMw, KWF Kankerbestrijding en Zilveren Kruis voor deze studie naar therapie op maat. In het eerste deel van de studie lag de focus op uitgezaaide niet-kleincellig longkanker. In het tweede deel, waarvoor nu extra subsidie is toegekend, wordt gekeken naar de toegevoegde waarde van Whole Genome Sequencing (WGS) bij vergevorderd melanoom.

Individuele kankerpatiënt opsporen

Er worden in ziekenhuizen al technieken gebruikt om de relevante DNA-veranderingen bij individuele kankerpatiënten op te sporen. Het gaat dan echter niet om het hele DNA-profiel, maar delen ervan. Er is variatie tussen ziekenhuizen in de toepassing hiervan. Met WGS worden gelijktijdig alle relevante genetische veranderingen in het tumorweefsel van individuele patiënten in één keer bekeken om te zien voor welke medicijnen hun tumor gevoelig is. En wat blijkt? Bij 18 procent van de patiënten die uitbehandeld zijn worden er met WGS toch nog experimentele behandelmogelijkheden gevonden.

Juiste medicijn voorschrijven

De data die dit onderzoek oplevert zijn niet alleen nuttig om de deelnemende patiënten het juiste medicijn voor te schrijven, maar kunnen ook gebruikt worden om te speuren naar nieuwe biomarkers, waar toekomstige patiënten profijt van kunnen hebben. Daarnaast worden alle relevante organisatorische, economische, patiënt gerelateerde en ethisch/juridische factoren in kaart gebracht om WGS op een verantwoorde en zo optimaal mogelijke wijze te implementeren.

In dit onderzoekproject werken verschillende centra samen: het Antoni van Leeuwenhoek, Universitair Medisch Centrum Utrecht, Maastricht Universitair Medisch Centrum, Erasmus Medisch Centrum, Universitair Medisch Centrum Groningen, Amsterdam UMC, Universiteit Twente, CPCT en de Hartwig Medical Foundation voor het genereren van WGS-data.

> Naar het project

Bron: Hartwig Medical Foundation
Foto: John Bakker

]]>
news-3556 Fri, 01 Feb 2019 11:06:07 +0100 Kanker.nl ontwikkelt voorlichtingsmateriaal over Next Generation Sequencing https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/kankernl-ontwikkelt-voorlichtingsmateriaal-over-next-generation-sequencing/ Onderzoek en behandeling van kanker is in toenemende mate gebaseerd op sequencing technieken waarbij het DNA van de tumor van de patiënt wordt onderzocht. Met Next Generation Sequencing (NGS) kan een groter deel van het DNA sneller en goedkoper worden onderzocht. Deze belangrijke ontwikkeling in de tumorgenetica biedt meer diagnostische mogelijkheden en kans op een behandeling op maat (personalised medicine).
Het vraagt om goed geïnformeerde patiënten die in het medische proces in staat zijn gezamenlijk met de zorgprofessional beslissingen te nemen waarbij zij zich bewust zijn van de gevolgen van dit onderzoek. Informatie over de mogelijke toepassingen van de verschillende vormen van NGS is nodig, net als informatie over de gevolgen en implicaties hiervan.

Kanker.nl gaat in opdracht van het ZonMw Programma Personalised Medicine deze informatie ontwikkelen en verspreiden, rekening houdend met de gebleken behoeften van de doelgroepen. Het doel van dit project is het opdoen van kennis en het vergroten van bewustwording van de (on)mogelijkheden en gevolgen van NGS bij somatische mutaties in kwaadaardige tumoren onder kankerpatiënten en publiek.

De digitale voorlichtingsmiddelen zoals teksten, videoanimaties en/of infographics, veelgestelde vragen en antwoorden en (video)ervaringsverhalen worden getoetst bij patiënten en bij experts op het gebied van NGS (zowel onderzoekers als zorgprofessionals). Naar verwachting komt het voorlichtingsmateriaal Q3 2019 beschikbaar op kanker.nl.

Programma Personalised Medicine

In het Onderzoeksprogramma Personalised Medicine zoeken initiatiefnemers KWF Kankerbestrijding, Zilveren Kruis en ZonMw samen uit hoe de razendsnelle ontwikkelingen op het terrein van next generation genome sequencing sneller bij de patiënt terecht kunnen komen. Speerpunten zijn kanker en zeldzame ziekten. Het programma pakt issues rond ethiek en recht op, werkt aan passend datamanagement en onderzoekt de meerwaarde van genetische tests. En het zet in op educatie en voorlichting, aan professionals, patiënten en naasten.

Meer informatie

Project: Voorlichting over NGS bij tumorgenetica

]]>
news-3490 Wed, 23 Jan 2019 09:20:18 +0100 Evenementen op en rondom Wereldkankerdag 2019 https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/evenementen-op-en-rondom-wereldkankerdag-2019/ news-3457 Tue, 15 Jan 2019 15:32:03 +0100 Diagnostiek van steeds grotere waarde bij behandelbeslissing https://www.hartwigmedicalfoundation.nl/diagnostiek-van-steeds-grotere-waarde-bij-behandelbeslissing/ “Diagnostiek is in toenemende mate van grote waarde voor verdere behandelbeslissingen. Zowel bij de diagnose als bij de keuze van de behandeling, maar ook bij het volgen van de uitkomsten van een behandeling. Met minder dan twee procent van de kosten, speelt laboratoriumdiagnostiek bij 70 procent van al het medisch handelen een rol. Met behulp van diagnostiek wordt steeds vaker bepaald of een patiënt voor een behandeling in aanmerking komt, of niet. Er kan steeds beter worden ingeschat of die ene, specifieke patiënt baat kan hebben bij een bepaalde behandeling,” aldus Mirjam de Bruin, woordvoerder bij Diagned. Diagned is de vereniging van en voor fabrikanten en importeurs van in vitro diagnostica in Nederland. news-3454 Tue, 15 Jan 2019 14:03:25 +0100 'Landelijke Health Research Infrastructure brengt personalised medicine dichterbij’ https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/landelijke-health-research-infrastructure-brengt-personalised-medicine-dichterbij/ Het initiatief voor een landelijke Health Research Infrastructure (Health-RI) komt dit jaar in een stroomversnelling terecht. De organisatie gaat in 2019 concrete stappen zetten op weg naar een nationale infrastructuur voor gezondheidsdata, beelden en monsters, compleet met voorzieningen voor optimaal gebruik. Goed nieuws dus voor onderzoekers op het gebied van personalised medicine, voor zorgverleners en patiënten. Kwartiermaker Leone Flikweert van Health-RI over het belang van Health-RI, ook voor het programma Personalised Medicine van ZonMw, KWF en Zilveren Kruis Leone Flikweert, kwartiermaker Health-RI

'We hebben de tijd mee', zegt Flikweert. 'Je ziet zowel landelijk als internationaal dat er een klimaat ontstaat waarin het delen van data en materialen de norm wordt. Natuurlijk gaat het niet vanzelf. Het vraagt een flinke inspanning van heel veel partijen: onderzoekers, data stewards, zorgprofessionals, IT-medewerkers, noem maar op. We willen uiteindelijk een infrastructuur die duurzaam is, niet afhankelijk van projectsubsidies. Het is een beetje als met het milieu: iedereen ziet het belang ervan, niemand kan er tegen zijn, maar het duurt even voordat iedereen ook de moeite en het geld ervoor over heeft. Het is dan ook erg fijn dat het ZonMw-programma Personalised Medicine al in een vroeg stadium het belang van Health-RI heeft ingezien en actief heeft bijgedragen aan een aantal belangrijke projecten.'

Conferentie over P4 gezondheid

Het thema voor de vierde Health-RI conferentie op 17 januari is P4 gezondheid: Prediction, Prevention, Personalization, and Participation (P4). Flikweert: 'Onderzoekers, zorgprofessionals, maar ook patiënten en beleidsmakers begrijpen steeds beter dat we data en materialen van grote aantallen patiënten en gezonde burgers nodig hebben om een lerend zorgsysteem te realiseren. Onze toekomstvisie is dat we op termijn in staat zijn vroegtijdig te voorspellen of je als individu een bepaald gezondheidsrisico loopt, zodat je gericht preventieve stappen kunt nemen. Daar hoort ook bij de mogelijkheid om te voorspellen bij welke patiënten een behandeling een ongewenste uitkomst heeft, zodat daarop geanticipeerd kan worden. Dit biedt dus de wetenschappelijke onderbouwing van preventie en medicatie op maat. Om dat te bereiken is participatie het sleutelwoord. We willen dat zoveel mogelijk onderzoeksinstituten en zorginstellingen meedoen, en we gaan ons ook richten op patiënten en gezonde burgers. Die willen immers ook meer zeggenschap over hun data. Sommigen willen actief bijdragen aan wetenschappelijk onderzoek en patiënten en zorgverleners willen natuurlijk ook betere instrumenten om gezamenlijk keuzes te kunnen maken op het gebied van gezondheid en zorg.'

Voortbouwen

De gedachte om data, beelden en monsters toegankelijk te maken voor (andere) onderzoekers is natuurlijk niet nieuw. In de afgelopen jaren zijn daarom al verscheidene initiatieven opgezet, die nu gebundeld worden in het geheel van Health-RI. Zo is onder de vlag van de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU) het Data4Lifesciences programma opgezet om zorgdata en onderzoeksdata veilig en betrouwbaar uit te kunnen wisselen. BBMRI-NL is een bundeling van biobanken, verzamelingen monsters en data van patiënten en gezonde personen. Het Parelsnoer instituut van de umc's is een op de toekomst gericht (prospectief) opgezette verzameling biobanken rond een aantal belangrijke aandoeningen. Binnen al deze initiatieven, die onderling steeds meer zijn gaan samenwerken, is al veel geleerd over de kansen en uitdagingen op het gebied van het uitwisselen van data en monsters. De snelle opkomst van technieken als machine learning en andere vormen van kunstmatige intelligentie heeft een enorme impuls aan het veld gegeven.
Nederland speelt ook een belangrijke rol in de internationale ontwikkeling van standaarden voor het uitwisselen van data. Bijvoorbeeld het in Nederland gevestigde GO-FAIR is erop gericht te bevorderen dat data FAIR (findable, accessible, interoperable en reusable, dus vindbaar, toegankelijk, uitwisselbaar en opnieuw bruikbaar) worden verzameld, opgeslagen en beschikbaar gemaakt. ZonMw stimuleert FAIR data, onder meer door van onderzoekers te vragen om een data managementplan te maken. Het Dutch Techcentre for Life Sciences richt zich op het opleiden van data stewards, professionals die verstand hebben van het FAIR opslaan en uitwisselen van gegevens. De komende twee jaar wordt onder leiding van het UMCG een breed gedragen werkwijzer ontwikkeld en geïmplementeerd om genoomdata geschikt te maken voor hergebruik.

'Voor het onderzoek en het gebruikersgemak van patiënten en zorgverleners wil je dat data heel gemakkelijk toegankelijk zijn, voor de privacy zou je ze het liefst achter een hoge muur opbergen. Het is daarom heel belangrijk dat we daar met z'n allen zorgvuldig over nadenken en betrouwbare oplossingen ontwikkelen.'

Privacy

Er is veel te winnen bij het toegankelijk maken en uitwisselen van gezondheidsgegevens en lichaamsmaterialen van patiënten en gezonde mensen. Burgers willen tegenwoordig ook graag snelle en volledige toegang tot hun gegevens, liefst op een manier die voor hen begrijpelijk is. Tegelijkertijd behoren gezondheidsdata tot de meest privacygevoelige gegevens die we kennen. 'Dat is een spanningsveld', erkent Flikweert. 'Voor het onderzoek en het gebruikersgemak van patiënten en zorgverleners wil je dat data heel gemakkelijk toegankelijk zijn, voor de privacy zou je ze het liefst achter een hoge muur opbergen. Het is daarom heel belangrijk dat we daar met z'n allen zorgvuldig over nadenken en betrouwbare oplossingen ontwikkelen.' De gezondheidszorg kan op dat gebied wellicht nog leren van bijvoorbeeld de financiële sector, die het al jaren mogelijk maakt dat we via onze mobiele telefoon overal toegang hebben tot onze gegevens zonder dat anderen daar gemakkelijk misbruik van maken. Voor patiënten en zorgverleners is bijvoorbeeld het concept van de Personal Health Train interessant, een nieuwe manier om veilig zorgdata uit te ontsluiten in het kader van optimale zorg en wetenschappelijk onderzoek en uitgaande van ‘privacy by design’.

ELSI servicedesk

Privacy is een goed voorbeeld van het gebied dat in de data- en biobankwereld wordt aangeduid als ELSI (ethical, legal and societal impact). Data-uitwisseling kan vele ethische, juridische, en maatschappelijke gevolgen hebben, zowel voor het individu als voor grotere groepen mensen. Een voorbeeld van een ethisch probleem is de mogelijkheid dat door het hergebruik van data of monsters toevallig bij iemand een ernstige ziekte wordt geconstateerd, of een erfelijke aanleg waardoor iemand een verhoogde kans op een ziekte heeft. Gelukkig hoeft niet elke onderzoeker opnieuw na te denken over al die ELSI-aspecten. Met steun van het programma Personalised Medicine van ZonMw is vorig jaar een speciale servicedesk opgezet voor onderzoekers met vragen over ethische, juridische en maatschappelijke aspecten van personalised medicine & next generation sequencing. Flikweert: 'Die servicedesk loopt goed en wordt gewaardeerd in het veld. In de komende tijd willen we naar het voorbeeld van de ELSI-servicedesk ook andere diensten van algemeen nut opzetten die onderzoekers in de dagelijkse praktijk helpen bij het oplossen van algemeen voorkomende problemen, bijvoorbeeld op het gebied van software en dataopslag.'

Million Genomes

Data over het genoom (het geheel van erfelijke informatie) is een van de pijlers voor personalised medicine. Het wordt steeds goedkoper en gemakkelijker de volledige volgorde van DNA-bouwstenen van een individu te bepalen (sequencen). Door deze data te koppelen met gezondheidsdata en andere gegevens kan steeds preciezer worden bepaald welke patiënt baat heeft bij welke behandeling. Flikweert: 'We zijn blij dat minister Bruins vorig najaar in de kamer aankondigde dat Nederland gaat meedoen met het Europese Million Genomes alliantie, ook wel bekend als MEGA. Dat is een samenwerkingsverband dat het genoom van een miljoen Europeanen wil sequencen. Uiteraard levert dat op zich een schat aan informatie op en de initiatiefnemers willen zorgen dat data toegankelijk worden gemaakt voor Europees onderzoek om versnelling van kennisontwikkeling en personalised health mogelijk te maken. Minstens even belangrijk is dat binnen die samenwerking afspraken gemaakt worden over de manier waarop genoomdata worden gegenereerd en opgeslagen en de condities waaronder deze toegankelijk gemaakt worden. Dat bevordert de uitwisselbaarheid van gegevens binnen Europa en zet ook voor Nederland een standaard neer die onderlinge uitwisseling bevordert.'

Roadshow

De Health-RI conferentie van 17 januari vormt ook het startschot van een actief jaar voor de Health-RI organisatie. Het businessplan dat ruim een jaar geleden werd goedgekeurd, zal in versneld tempo worden uitgevoerd. Een belangrijke stap daarbij is dat er een dialoog georganiseerd wordt met onderzoekers, datastewards, IT-medewerkers en andere betrokkenen. Flikweert en haar collega's zijn een 'roadshow' aan het voorbereiden, die in de loop van het jaar alle medische kennisinstellingen in Nederland zal aandoen. 'We willen heel graag uit de praktijk horen waar zij tegenaan lopen, wat wensen en prioriteiten zijn. Met die input gaan wij dan weer aan de slag, zodat we gezamenlijk stappen kunnen zetten op weg naar Personalised Medicine. Van denken naar doen, is ons thema voor 2019.'

Downloads

Projecten vanuit het ZonMw-programma Personalised Medicine die bijdragen aan Health-RI:

Tekst: Pieter van Megchelen
Foto: Rob ter Bekke

Read the interview in English

]]>
news-3447 Mon, 14 Jan 2019 15:36:41 +0100 The Institute for Medical Technology Assement onderzoekt de waardebepaling, implementatie en bekostiging van voorspellende testen https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/the-institute-for-medical-technology-assement-onderzoekt-de-waardebepaling-implementatie-en-bekosti/ news-3421 Thu, 10 Jan 2019 12:02:08 +0100 'Stop niet te snel met behandelen bij uitgezaaide darmkanker' https://www.mmc.nl/oncologie/nieuws/1642/stop-niet-te-snel-met-behandelen-bij-uitgezaaide-darmkanker/ Oncoloog Lieke Simkens stelt in haar proefschrift dat patiënten met uitgezaaide darmkanker na een intensieve kuur niet zomaar zouden moeten stoppen met hun behandeling. Dit komt het ziekteverloop ten goede, zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit van leven.