Bij bestraling van een tumor in de mond of keel kunnen de speekselklieren beschadigd raken, met een droge mond tot gevolg. Mogelijk kan een stamceltransplantatie helpen om de speekselklieren weer aan het werk te krijgen.

 

Patiënten die bestraald worden vanwege kanker in het hoofd-halsgebied krijgen vaak last van xerostomie, oftewel een droge mond. Dat komt doordat speekselklieren dicht bij de tumor onvermijdelijk ook een dosis straling ontvangen, waardoor ze minder goed gaan werken. Een droge mond klinkt misschien onschuldig, maar heeft een enorme impact op het dagelijks leven. Zo wordt kauwen en slikken lastiger, het smaakvermogen gaat achteruit en spreken is erg moeilijk. Ook het gebit heeft ernstig te lijden onder de verminderde speekselproductie. Alles bij elkaar kan xerostomie zorgen voor een sterk verminderde kwaliteit van leven.

Stamcellen opkweken

Om xerostomie te voorkomen, proberen radiotherapeuten de speekselklieren tijdens de bestraling zoveel mogelijk te ontzien, maar dat is niet altijd mogelijk. Onderzoekers van het UMC Groningen hopen xerostomie dan te voorkomen met een stamceltransplantatie. “We willen voor aanvang van de radiotherapie stamcellen uit de speekselklier van de patiënt halen, deze opkweken en ze na de bestraling weer terugplaatsen”, legt stralingsbioloog prof. dr. Rob Coppes uit. “Vanuit die gezonde stamcellen kan de speekselklierfunctie dan weer herstellen.”

Herstelde functie

Coppes en zijn collega’s werken al vele jaren aan deze therapie, met subsidie van onder meer ZonMw. “Voordat je de stap kunt zetten naar echte patiënten, moet je weten of je aanpak echt kan werken”, licht Coppes toe. “Dat deden we met verschillende experimenten. Zo haalden we stamcellen uit menselijke speekselklieren en kweekten die op in het lab. Vervolgens transplanteerden we deze menselijke stamcellen naar de beschadigde speekselklieren van muizen zonder afweersysteem. Inderdaad bleek de functie van de speekselklier van de muizen dan te herstellen.”

Strenge eisen

De onderzoekers willen nu graag gaan testen bij mensen. “Maar dat mag natuurlijk niet zomaar: je moet dan aan allerlei strenge eisen voldoen.” Die eisen betreffen vooral de groeifactoren en andere middelen die nodig zijn om cellen op te kweken, vertelt Coppes. “We gebruikten hiervoor ongeveer 30 stoffen, waarvan 90% niet goedgekeurd was voor gebruik bij mensen. Het kostte veel tijd om deze een voor een te vervangen door een goed alternatief. We zitten nu in de allerlaatste fase en hopen binnenkort goedkeuring te krijgen voor toepassing bij patiënten.”

Naar patiënten

Het plan voor de eerste studie bij patiënten ligt al klaar. “We gaan eerst bij een kleine groep de haalbaarheid van de behandeling onderzoeken en kijken of de behandeling niet schadelijk is. Als alle lichten op groen staan, schalen we op en gaan we ook de werkzaamheid beoordelen.” Coppes verwacht dat de stamceltransplantatie toepasbaar zal zijn bij veel patiënten met een grote kans op xerostomie. “Maar het is wel een vrij complexe behandeling die niet elk ziekenhuis direct kan bieden. Zo moet je beschikken over een speciaal lab; een zogenoemd Good Manufacturing Practice (GMP)-lab, en over goede afdelingen Kaakchirurgie en Radiotherapie.”

Uiteindelijk wil Coppes ook patiënten helpen die nu al te kampen hebben met xerostomie en dus geen eigen speekselklierstamcellen meer hebben. “Hiervoor willen we in het lab speekselkliercellen gaan kweken uit zogenoemde induced pluripotent stem cells, afkomstig van bijvoorbeeld iemands eigen huidcellen.”   

Tekst: Diana de Veld

Naar boven
Direct naar: InhoudDirect naar: NavigatieDirect naar: Onderkant website