Synthetische peptiden pakken jeugdreuma aan

Door Chrétienne Vuijst

Sommige kinderen met jeugdreuma genezen vanzelf. Het team van immunoloog prof. Berent Prakken heeft het mechanisme achter deze spontane genezingen opgehelderd en ontwikkelde een behandeling. Het is één van de voorbeelden van een medische toepassing die ontwikkeld werd in het Open Programma van ZonMw - ontleend aan de publicatie 'Wetenschap Werkt' die onlangs verscheen.

Jeugdreuma treft 1 op de 1000 kinderen en is de meest voorkomende chronische ziekte onder kinderen. Het is een autoimmuun-ziekte, dat wil zeggen dat het afweersysteem van de patiënt zich tegen het eigen lichaam richt, in dit geval tegen de gewrichten. Tot nog toe bestaat behandeling alleen uit symptoombestrijding, wat neerkomt op medicijnen die het afweersysteem van de patiënt rigoureus onderdrukken. Dit zorgt vaak voor vermindering van de klachten, maar het leidt niet tot genezing. ‘Bij jeugdreuma is er iets mis met het evenwicht in het afweersysteem’, vertelt Prakken, hoogleraar Kindergeneeskunde aan het UMC Utrecht. ‘Het mooiste zou zijn om een therapie te hebben die dat evenwicht weet te herstellen door heel gericht in te grijpen op de afweercellen die belangrijk zijn bij reuma.’

Zelfgenezend

Die gerichte aanpak is nu voorhanden. Met steun van een ZonMw Vidi-subsidie onderzocht Prakken een uniek fenomeen van jeugdreuma: de helft van de kinderen met de mildste vorm van jeugdreuma geneest vanzelf. Er bestaat geen andere autoimmuunziekte waarbij dit optreedt. Het onderzoeksteam van Prakken heeft in 2005 ontdekt welke spelers in het afweersysteem de hoofdrol spelen in dit zelfgenezend proces. Het gaat om zogeheten heat shock eiwitten, lichaamseigen eiwitten die in elke cel aanwezig zijn en actief worden wanneer een cel onder stress staat zoals tijdens koorts, infectie of mechanische stress (fysiek trauma). ‘Begin jaren negentig leek het erop dat deze heat shock eiwitten juist reuma veroorzaakten’, vertelt Prakken. ‘Inmiddels weten we dat ze een regulerende functie hebben op het immuunsysteem. Ze kunnen een afweerreactie opjagen, maar ook weer tot rust brengen’. Onder leiding van prof. Willem van Eden ontdekten Prakken en collega’s in 1995 in een experimenteel diermodel dat het heat shock eiwit hsp60 beschermt tegen reuma. Dit doet het door het aanwakkeren van regulatoire T-cellen, een type afweercel dat de afweerreactie tempert. Vier jaar geleden ontdekte Prakkens team dat hsp60 en andere heat shock eiwitten ook het zelfgenezend proces bij jeugdreuma verklaren. Prakken: ‘In het bloed van de jeugdreuma-patiënten die vanzelf genazen vonden we regulatoire T-cellen die afhankelijk waren van de heat shock eiwitten. Deze T-cellen ontbraken bij kinderen die ziek bleven.’

Reset

Deze regulatoire T-cellen en heat shock eiwitten blijken ook verantwoordelijk te zijn voor genezing tijdens beenmergtransplantie (autologe hematologische stamceltransplantie), ontdekte Prakkens team. Autologe stanmceltransplantatie is een uiterst zware behandeling die alleen bij ernstig zieke kinderen wordt uitgevoerd en waarbij stamcellen uit eigen beenmerg als het ware ‘gereset’ worden teruggegeven aan het kind. Het is de enige behandeling waarbij - in de helft van de gevallen - ook volledige genezing optreedt.

Inmiddels heeft het onderzoeksteam van Prakken acht synthetische peptiden (kleine stukjes eiwit) ontwikkeld, die gebaseerd zijn op onderdelen van het hsp60 eiwit. Het hele eiwit is te groot om in te zetten als therapie. Bovendien zijn het juist die kleine stukjes van het eiwit die verantwoordelijk zijn voor de regulerende werking op het afweersysteem. Deze acht peptiden zijn nu klaar om getest te worden in een klinische studie waarbij onderzocht wordt of ze veilig zijn en voldoende effect hebben op het immuunsysteem.

Concertzaal

De peptiden betekenen een geheel nieuwe benadering van jeugdreuma. Prakken: ‘Door deze peptiden te injecteren in de patiënt, manipuleer je slechts één onderdeel van het afweersysteem. Het is alsof je één schreeuwende persoon in een concertzaal kan verwijderen in plaats van de hele zaal te ontruimen.’ Met deze gerichte regulatie van het afweersysteem verwacht Prakken ook minder gevaar op infecties dan bij de huidige behandeling. Prakken licht toe: ‘Er zijn voorbeelden bekend van een groter risico op infecties: kinderen die tbc ontwikkelden na behandeling met bepaalde immuunblokkerende medicijnen. Het is niet goed om het afweersysteem op jonge leeftijd zo rigoureus te onderdrukken. Met de peptiden proberen we het afweersysteem als het ware te heropvoeden met blijvende uitwerking. Het zal moeten blijken of het echt lukt, maar we hebben op basis van onze bevindingen goede hoop.’

Wetenschap werkt

Dit artikel is een voorpublicatie uit 'Wetenschap Werkt' van ZonMw dat op 2 december 2009 verscheen. Wetenschapsjournaliste Chrétienne Vuijst beschrijft hierin acht voorbeelden van veelbelovende medische toepassingen uit het Open Programma dat ZonMw uitvoert in opdracht van NWO. In prettig leesbare verhalen gaat zij in op diverse onderwerpen: de preventie van erfelijke hartritmestoornissen (ontwikkeld in het AMC), de ontwikkeling van een nieuw tuberculosevaccin (in het LUMC),  een methode om in de urine van pasgeboren baby's een dodelijke darmontsteking op te sporen (UMC Maastricht), een systeem waarmee men met grote precisie in beelden kan meten bijvoorbeeld voor hersen-operaties (Erasmus MC en TU Delft), de rol van stresshormonen bij geheugen en depressie (UMC Utrecht en Universiteit van Amsterdam) de inzet van een variant van het hormoon ghreline tegen type 2 diabetes (Erasmus MC) en de vertaling van fundamentele inzichten in darm-kanker naar betere geneesmiddelen tegen deze ziekte en naar een betere manier om stamcellen te laten groeien (UMC Utrecht).  Boeiend leesvoer - en verplichte kost voor iedereen die nog denkt dat nieuwsgierigheidsgedreven  wetenschap niets praktisch kan opleveren. (PvM)

'Wetenschap werkt' is te bestellen via westerhuiszonmw.nl
of te downloaden via: www.zonmw.nl/wetenschap-werkt