Literatuur

Aan de Implementatiewerkplaats liggen uiteenlopende bronnen ten grondslag. Die hebben we zoveel mogelijk met naam en toenaam genoemd. Voor twee bronnen vragen we expliciet uw aandacht.

Veel dank zijn we verschuldigd aan Richard Grol en Michel Wensing. Hun boek 'Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg' kwam uit toen wij net van start gingen met de Implementatiewerkplaats. Grol en Wensing hebben in dit handboek veel inzichten samengebracht op het gebied van implementatie. Een belangrijk deel daarvan is door de jaren heen met financiële steun en soms in opdracht van ZonMw ontwikkeld. Van dit boek hebben we – met toestemming van de auteurs - dankbaar gebruik gemaakt. Diverse onderdelen hebben we vertaald naar praktische handreikingen, enkele hebben we overgenomen.

Ook is er gebruikgemaakt van de kennis in de hoofden van velen, met name van de mensen in het Implementatieteam van ZonMw. Zij hebben in hun werk (ervarings)kennis verzameld over implementeren. Ook die kennis is opgeslagen in de Implementatiewerkplaats.

Omdat we vinden dat mensen snel aan de slag moeten kunnen in de werkplaats, is de kennis vertaald naar een handzame en snel te raadplegen vorm. Om die reden zijn er – soms onherleidbare - compilaties ontstaan en zijn nergens directe bronvermeldingen opgenomen. In onderstaand overzicht hebben we de bronnen weergegeven. Komt u desondanks uw uitgave niet tegen, terwijl u wel vermoedt dat deze een rol heeft gespeeld? Stuurt u dan een mail naar Jos Zandvliet, zodat we de lijst kunnen complementeren.

Algemeen

• Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Hulscher M, Wensing M, Grol R. Effectieve Implementatie: Theorieën en strategieën. Den Haag: ZonMw/ Werkgroep Onderzoek Kwaliteit (WOK) Universiteit Nijmegen/Universiteit Maastricht, 2000.
• Plas M, Wensing M. Begrippenkader voor implementatiestrategieën en beïnvloedende factoren bij implementatie in de gezondheidszorg. Nijmegen: UMC St Radboud, Afdeling Kwaliteit van Zorg (WOK), 2006.
• Ravensbergen J, Friele R, Keijsers J, et. al. Inzicht: Nieuwe wegen voor implementatie. Assen: Koninklijke Van Gorcum, 2003.
• Ravensbergen J, Zandvliet J. Dat verandert de zaak! Geleerde implementatielessen van ZonMw. Assen: Koninklijke Van Gorcum, 2006.
• Bos V en van Kammen J. 2007. Kennissynthese; een handleiding. Den Haag en Woerden: ZonMw en NIGZ.

Begrippen

• Hulscher M, Wensing M, Grol R. Effectieve Implementatie: Theorieën en strategieën. Den Haag: ZonMw/ Werkgroep Onderzoek Kwaliteit (WOK) Universiteit Nijmegen/Universiteit Maastricht, 2000.
• Grol R. Invoeren van veranderingen in de praktijk. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Smit C, De Wit M, Vossen C, et, al. Handboek patiëntenparticipatie in wetenschappelijk onderzoek. Den Haag: ZonMw, 2006.

Theorieën en lessen voor verandering

• Grol R, Wensing M, Bosch M, Hulscher M, Eccles M. Theorieën over implementatie. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.

Voor doeners

• Grol R, Wensing M, Harmsen M, et al. Implementatie van kennis in de praktijk: het richtlijn en Implementatieprogramma. Nijmegen: Centre for Quality of Care Research (WOK)/ UMC St Radboud, 2003.
• Grol R, Wensing M. Effectieve implementatie: een model. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Knibbe NE, Knibbe JJ. De nieuwe geheimen van implementeren. Resultaten van het ZonMw-programma Thuiszorgtechnologie. Barneveld-Bennekom: LOCOmotion, 2006.
• Kok G. Theorieën over gedragsbeïnvloeding. In: Damoiseseaux V, et al. (red). Gezondheidsvoorlichting en –opvoeding. Assen/Maastricht: Van Gorcum, 1987.
• Kotler P, Roberto E. Sociale marketing. Utrecht: Het Spectrum, 1991.
• Pepels R, Linden B van der, Huijsman R. Vooral doen! Handreiking voor succesvol implementeren van transmurale zorg. Assen: Koninklijke Van Gorcum, 2004.
• Rogers E. Diffusion of innovations. New York: Free Press, 1996.
• Senten M., Over de kunst van het implementeren. In: Mediator 1-2006.
• Vossen C, Deventer P van, Dijk M van. Pijn meten bij kleine kinderen: vooral doen! Tips voor het succesvol implementeren van de Comfort©gedragschaal. Den Haag: ZonMw, 2006.

Impact onderzoek

• Bensing J. Hoe meet je de maatschappelijke impact van onderzoek? Presentatie op het congres Kennis Beter Delen. Den Haag, 2006.
• Oortwijn W. Het meten van de maatschappelijke impact van gezondheidsonderzoek. Presentatie op het congres Kennis Beter Delen. Den Haag, 2006.

Projectleidersprofiel

• Bos J, Harting E. Projectmatig creëren. Schiedam: Scriptum Books, 1998.
• Moss Kanter R, The Change Masters, New York: Simon and Schuster, 1983.

Doelgroep segmenteren

• Rogers E. Diffusion of innovations. New York: Free Press, 1983.
• Rogers E. Lessons for guidelines from the diffusion of innovation. Jt Comm J Qual Improv 1995.

Strategie kiezen

• Grol R, Bosch M, Wensing M. Ontwikkeling of selectie van strategieën voor verandering. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Wensing M, Weijden van der T, Grol R. Implementing guidelines and innovations in general practice: which interventions are effective? Br J Gen Pract 1998.

Planning en organisatie

• Berwick DM. Developing and testing changes in delivery of care. Ann Intern Med 1998.
• Cretin S. Implementing guidelines: an overview. RAND-report, 1998.
• Evans D, Haines A. Implementing evidence-based changes in health car. Abingdon: Radcliffe Med Press, 2000.
• Green L, Gottlieb N, Parcell G. Diffusion theory extended and applied. In: Advances in Health Education and Promotion 1989; JAI Press, Greenwich Conn.
• Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Grol R. Het implementatieplan. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Grol R. Planning en organisatie van de implementatie. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Lomas J. Beyond the sound of hand clapping: a discussion document on improving health research dissemination and uptake. University of Sidney, 1997.
• Rogers E. Diffusion of innovations. New York: Free Press, 1995.
• Schellekens W. Een passie voor patiënten. Med Contact 2000.
• Wye L, McClenahan J. Getting better with evidence. London: King’s Fund, 2000.

Kenmerken vernieuwing

• Field M. Lohr K (eds). Clinical practice guidelines: directions for a new agency. Washington DC: National Academic Press, 1990.
• Grol R, Dalhuysen J, Thomas S, Veld in ‘t, Rutten S, Mokkink H. Attributes of clinical guidelines that influence use of guidelines in general practice: observational study. BMJ 1998.
• Grol R, Wensing M. Kenmerken van succesvolle innovaties. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Kotler P, Roberto E. Sociale marketing. Utrecht: Het Spectrum, 1991.
• Rogers E. Diffusion of innovations. New York: Free Press, 1983.
• Rogers E. Lessons for guidelines from the diffusion of innovation. Jt Comm J Qual Improv 1995.
• Sheldon T, Guyatt G, Haines A. Getting research findings into practice. When to act on the evidence? BMJ 1998.
• Van Assema P van, et al. Nationwide implementation of guided supermarket tours in the Netherlands: a dissemination study. Health Education Research 1998.
• Wensing M, Blij A van der, Laurant M. Implementatie van bewegingsprogramma’s voor ouderen. Verslag van een literatuurstudie. Den Haag: ZON, 2000.

Beïnvloedende factoren

• Grol R, Wensing M. Beinvloedende factoren bij implementatie. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Grol R, Wensing M. What drives change? Barriers to and incentives for achieving evidence-based practice. Med J Autr 2004.
• Wensing M, Bosch M, Foy R, et al. Factors in theories on behaviour change to guide implementation and quality improvement in healthcare. Nijmegen: Centre for Quality of Care Research, 2005.

Bedacht zijn op knelpunten

• Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Grol R, Wensing M. What drives change? Barriers to and incentives for achieving evidence-based practice. Med J Autr 2004.

Strategieën

• Green L, Gottlieb N, Parcell G. Diffusion theory extended and applied. In: Advances in Health Education and Promotion 1989; JAI Press, Greenwich Conn.
• Grimshaw JM, Thomas RE, MacLennan G, et al. Effectiveness and efficiency of guideline dissemination en implementation strategies. Health Technology Assessment, 2004.
• Grol R, Bosch M, Wensing M. Ontwikkeling of selectie van strategieën voor verandering. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Hulscher MEJL, Wensing M, Grol RPTM, et al. Interventions to improve the delivery of preventive services in primary care. Am J Public Health 1999.
• Oxman AD, Thomson MA, Davis DA, et al. No magic bullets. A systematic review of 102 trials of interventions to help health care professionals deliver services more effectively or efficiently. Can Med Assoc J 1995.
• Solomon DH, Hashimoto H, Daltroy L, et al. Techniques to improve physicians’ use of diagnostic tests. JAMA 1998.
• Wensing M, Bosch M, Foy R, et al. Factors in theories on behaviour change to guide implementation and quality improvement in healthcare. Nijmegen: Centre for Quality of Care Research, 2005.
• Woerkom C van. Voorlichting als beleidsinstrument: nieuw en krachtig? Inaugurale rede. Wageningen: Landbouwuniversiteit Wageningen, 1990.

Taxonomie van veranderingsstrategieën

• Thorsen T, Mäkelä M (eds.). Theory and practice of clinical guidelines implementation. Copenhagen: DSI Danisch Institute for Health Services Research and Development [DSI Rapport 99.05], 1999.

Afstemmen op koplopers en achterblijvers

• Green L, Gottlieb N, Parcell G. Diffusion theory extended and applied. In: Advances in Health Education and Promotion 1989; JAI Press, Greenwich Conn.
• Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Grol R. Implementing guidelines in general practice care. Qual Health Car 1992;1:184-191.
• Rogers E. Lessons for guidelines from the diffusion of innovation. Jt Comm J Qual Improv 1995.

Kennis verspreiden

• Grol R, Wensing M. Disseminatie van innovaties. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Marriot S, Palmer C, Lelliot P. Disseminating health care information: getting the message across. Qual Health Care 2000;9:58-62.
• Mead G, Wardlaw J, Lewis S, et al. The influence of randomised trials on the use of anticoagulants for atrial fibrillation. Age Ageing 1999;28:441-6.
• NHMRC. How to put the evidence into practice: implementation and dissemination strategies. Commonwealth of Australia, 2000.

Effecten

• Weijden T van der, Grol R. Feedback en reminders. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Wensing M, Elwyn G, Grol R. Patiëntgerichte strategieën. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Wensing M, Grol R. Combinaties van interventies. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Wensing M, Grol R. Educatieve strategieën. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Wensing M, Wollersheim H, Adang E, Grol R. Marktgerichte strategieën voor implementatie. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Wensing M, Wollersheim H, Klazinga N, Grol R. Organisatorische implementatiestrategieën. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.

Evaluatie

• Eccles M, Grimshaw J, Weijden T van der, Grol R. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.
• Hulscher M, Laurant M, Wensing M, Grol R. Evaluatie van het proces van implementatie. In: Grol R, Wensing M. Implementatie: Effectieve verbetering van de patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2006.